Έκθεση-Σοκ του ACER για Χειραγώγηση στην Ελληνική Αγορά Ρεύματος

Τα ευρήματα του ACER, δηλαδή του Οργανισμού Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας της ΕΕ που επιτηρεί τις χονδρεμπορικές αγορές ρεύματος και αερίου στην Ευρώπη, είναι σοβαρά: στην Ελλάδα, μεταξύ 15 Ιουνίου και 15 Σεπτεμβρίου 2024, σε ώρες υψηλής ζήτησης και περιορισμένης προσφοράς, η εικόνα των προσφορών παραγωγών και προμηθευτών άλλαζε με τρόπο που ο οργανισμός χαρακτηρίζει συμβατό με περιορισμένο ανταγωνισμό και πιθανή άσκηση ισχύος στην αγορά. Το πιο ακραίο επεισόδιο ήταν στις 4 Σεπτεμβρίου, όταν η ωριαία τιμή εκκαθάρισης στην Αγορά Επόμενης Ημέρας έφτασε τα 942 ευρώ ανά μεγαβατώρα, με σχεδόν κανένα προσφερόμενο όγκο πώλησης στο εύρος 200 έως 900 ευρώ. Σε προσομοιώσεις, ο ACER έδειξε ότι αν υπήρχε επιπλέον ανταγωνιστική ισχύς περίπου 650 μεγαβάτ στις κρίσιμες βραδινές ώρες, η τιμή θα μπορούσε να είναι έως 630 ευρώ χαμηλότερη. Το αποτέλεσμα: 14 υποθέσεις διαβιβάστηκαν στη ΡΑΑΕΥ, τη ρυθμιστική αρχή ενέργειας της Ελλάδας, για διερεύνηση υπό το πλαίσιο των κανόνων REMIT, δηλαδή του ευρωπαϊκού κανονισμού κατά της χειραγώγησης στις αγορές ενέργειας (https://www.ekathimerini.com/economy/energy/1286346/eu-sees-power-market-distortions-in-greece/) (https://www.acer.europa.eu/monitoring/electricity_market_integration_2024) (https://serbia-energy.eu/eu-regulator-urges-greece-to-probe-possible-market-manipulation-by-power-producers/?utm_source=openai).

Τι βρήκε ο ACER, με ποια μεθοδολογία και γιατί έχει σημασία

Πρώτα τα βασικά. Η Αγορά Επόμενης Ημέρας της Ελλάδας (η HEnEx DAM) καθορίζει τιμές ρεύματος για κάθε ώρα της επόμενης ημέρας, με μηχανισμό «pay as clear». Αυτό σημαίνει ότι όλες οι επιτυχείς προσφορές, δηλαδή όσες γίνονται δεκτές, πληρώνονται στην ίδια οριακή τιμή που προκύπτει από το σημείο τομής της καμπύλης προσφοράς με τη ζήτηση. Ο ACER ανασυνέθεσε τις ωριαίες αθροιστικές καμπύλες προσφοράς και ζήτησης από τα επίσημα αρχεία της HEnEx για την περίοδο 15 Ιουνίου με 15 Σεπτεμβρίου 2024 και εστίασε στις ώρες έντασης, κυρίως βράδια με χαμηλή φωτοβολταϊκή παραγωγή. Εντόπισε «κενά» στο λεγόμενο merit order, δηλαδή σχεδόν μηδενικές προσφορές σε μεγάλο εύρος τιμών, κάτι που υπονοεί στρατηγική συμπεριφορά στις προσφορές. Στις 4 Σεπτεμβρίου είδαμε ωριαίο ρεκόρ 942 ευρώ, ενώ ο ημερήσιος μέσος όρος της ίδιας μέρας ήταν περίπου 198 ευρώ, ένδειξη βίαιης αιχμής σε λίγες ώρες. Το κρίσιμο: σε counterfactual προσομοιώσεις, αν προστίθετο περίπου 650 μεγαβάτ «ανταγωνιστική» ισχύς στη ζώνη των 200 έως 500 ευρώ, η τιμή θα έπεφτε έως 630 ευρώ ανά μεγαβατώρα (https://www.enexgroup.gr/web/guest/dam-idm-archive) (https://energyineu.com/history.php?date=2024-09-4&utm_source=openai) (https://serbia-energy.eu/eu-regulator-urges-greece-to-probe-possible-market-manipulation-by-power-producers/?utm_source=openai).

Για να καταλάβουμε πόσο «αδικαιολόγητη» ήταν η αιχμή, έχει σημασία να συγκρίνουμε με το κόστος παραγωγής αεριοηλεκτρικών μονάδων, που συχνά «βγαίνουν» οριακές στις βραδινές ώρες. Το φυσικό αέριο TTF την περίοδο του γ τρίμηνου 2024 κινούνταν γύρω στα 34 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Με θερμική απόδοση 50 έως 55 τοις εκατό, κόστος ρύπων διοξειδίου του άνθρακα 60 έως 75 ευρώ ο τόνος και λειτουργικά, το βραχυχρόνιο οριακό κόστος μιας μονάδας συνδυασμένου κύκλου αερίου εκτιμάται γύρω στα 90 έως 110 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Η τιμή των 942 ευρώ ξεφεύγει κατά τάξεις μεγέθους, κάτι που δεν εξηγείται μόνο με «έλλειμμα» παραγωγών και τεχνικούς περιορισμούς. Όπως το θέτει ο ACER, η εικόνα είναι συμβατή με άσκηση ισχύος στην αγορά, ιδίως όταν παρατηρείται κενό προσφορών σε μεγάλο εύρος τιμών (https://www.worldenergynews.gr/energeia/articles/566622/akrivoteri-sta-105-95-evro-mwh-i-xondriki-ilektrismoy-stin-ellada-to-2024-sta-81-evro-mwh-i-mesi-timi-stin-evropi?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/news-and-events/news/acers-monitoring-shows-european-gas-markets-avoided-severe-gas-price-volatility-third-quarter-2024?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/monitoring/electricity_market_integration_2024).

Η ΡΑΑΕΥ σε παλαιότερη έρευνα δεν είχε διαπιστώσει παρατυπίες, αποδίδοντας και τις υψηλές τιμές υδροηλεκτρικών της ΔΕΗ στη στρατηγική εξοικονόμησης νερού σε δύσκολη υδρολογία. Τώρα ο ACER στέλνει 14 υποθέσεις για διερεύνηση υπό το αναθεωρημένο REMIT, τον πανευρωπαϊκό κανόνα κατά της χειραγώγησης στην ενέργεια που ενισχύθηκε το 2024 ώστε να αυξηθεί η ισχύς ελέγχου και συνεργασίας ACER με τις εθνικές αρχές (https://www.kathimerini.gr/economy/local/563913877/endeixeis-cheiragogisis-tis-ellinikis-agoras-reymatos/?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/ii51?utm_source=openai).

Πώς μεταφράστηκε η χονδρική στα τιμολόγια λιανικής

Εδώ είναι που οι πολίτες «το νιώθουν». Τα κυμαινόμενα οικιακά τιμολόγια τύπου «πράσινο» της ΔΕΗ εμφάνισαν τον Ιούνιο 2024 χρέωση ενέργειας 0,11898 ευρώ ανά κιλοβατώρα. Τον Ιούλιο ανέβηκε σε 0,13557 ευρώ. Τον Αύγουστο έφτασε 0,16391 ευρώ, αλλά δόθηκε επιδότηση 1,6 λεπτό ανά κιλοβατώρα που μείωσε την καθαρή τιμή στις 0,14791 ευρώ για τις πρώτες 500 κιλοβατώρες. Τον Σεπτέμβριο η ονομαστική τιμή ήταν 0,15940 ευρώ, με επιδότηση 1,4 λεπτό ανά κιλοβατώρα που έφερε την καθαρή τιμή στις 0,14540 ευρώ. Με απλά λόγια, ακόμη και με ενίσχυση, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο οι καταναλωτές με κυμαινόμενο πλήρωσαν 2 έως 3 λεπτά ανά κιλοβατώρα παραπάνω σε σχέση με τον Ιούνιο. Για νοικοκυριό 300 κιλοβατωρών, η ενεργειακή χρέωση ανέβηκε περίπου 8 ευρώ τον μήνα. Για 500 κιλοβατώρες, περίπου 13 ευρώ (https://www.eea.gr/epikairotita-eea/dei-times-reymatos-ioynioy-2024-gia-prasino-kitrino-mple/?utm_source=openai) (https://www.gazzetta.gr/plus/2358252/sta-16391-sents-ana-kilobatora-prasino-timologio-tis-dei-gia-ton-aygoysto?utm_source=openai) (https://www.insider.gr/epiheiriseis/333150/dei-sta-1594-lepta-ana-kwh-prasino-timologio-ton-septembrio-meiosi-3?utm_source=openai).

Αντίθετα, τα σταθερά τιμολόγια τύπου «μπλε» παρέμειναν ανεπηρέαστα από τις αιχμές του γ τρίμηνου, διότι αυτή είναι η ουσία ενός σταθερού συμβολαίου, ενώ τα «κίτρινα» με μηχανισμό παρακολούθησης της χονδρικής παρουσίασαν μικρότερη επιβάρυνση σε ορισμένους μήνες. Το κράτος επέλεξε λεπτές επιδοτήσεις 1,4 έως 1,6 λεπτού ανά κιλοβατώρα τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο, πολύ χαμηλότερες από την περίοδο 2022 με 2023, κρατώντας χαμηλό το δημοσιονομικό κόστος, αλλά αφήνοντας μεγαλύτερο μέρος της ανόδου να περάσει στους λογαριασμούς (https://www.businessdaily.gr/english-edition/120333_energy-ministry-electricity-pricing-households-under-15-centskwh) (https://www.reuters.com/world/europe/greece-offers-new-round-power-bill-subsidies-households-2024-12-06/?utm_source=openai).

Η κοινωνική διάσταση φαίνεται και από το άλλο άκρο: οι ληξιπρόθεσμες οφειλές ρεύματος εκτινάχθηκαν το 2024 σε περίπου 3,4 δισ. ευρώ, αντικατοπτρίζοντας την πίεση στα νοικοκυριά, ειδικά σε όσους δεν «κλείδωσαν» σταθερό τιμολόγιο και δεν έχουν νυχτερινή ζώνη για να μετατοπίζουν κατανάλωση (https://www.ekathimerini.com/economy/energy/1269851/unpaid-power-bills-soar-40/?utm_source=openai).

Ποιος ωφελήθηκε, ποιος επιβαρύνθηκε

Αν κοιτάξουμε καθαρά με το φακό του «ποιος παίρνει τι», η εικόνα είναι σχετικά καθαρή. Οι κάθετα ολοκληρωμένοι όμιλοι, δηλαδή όσοι έχουν μονάδες παραγωγής και ταυτόχρονα προμήθεια, μπόρεσαν να προστατεύσουν περιθώρια όταν οι αιχμές ανέβηκαν. Η ΔΕΗ ανακοίνωσε προσαρμοσμένο EBITDA 1,35 δισ. ευρώ στο εννεάμηνο 2024, έναντι 0,94 δισ. το 2023, αποτυπώνοντας ισχυρή επίδοση σε παραγωγή και εμπορία. Η METLEN (πρώην Μυτιληναίος) ανέβασε το μερίδιο λιανικής της Protergia στο 18,5 τοις εκατό στο τέλος Σεπτεμβρίου, ενώ η Elpedison βελτίωσε τα αποτελέσματα ρεύματος και αερίου στο τρίτο τρίμηνο. Ο ΗΡΩΝ επίσης διατήρησε «υγιή» κερδοφορία, όπως αναφέρθηκε. Πολιτικά, η κυβέρνηση επέβαλε ειδική έκτακτη εισφορά στους παραγωγούς αερίου για Αύγουστο και Σεπτέμβριο, ακριβώς για να χρηματοδοτήσει επιδοτήσεις, κάτι που υποδηλώνει ότι αναγνωρίστηκαν υπερέσοδα στις αιχμές (https://www.ppcgroup.com/en/ppc-group/media-center/press-releases/recent/press-releases-2024/november-2024/?utm_source=openai) (https://www.metlengroup.com/news/company-news/nine-months-2024-trading-update/?utm_source=openai) (https://www.helleniqenergy.gr/en/media/press-releases/3q9m-2024-financial-results?utm_source=openai) (https://www.gekterna.com/press_release/gek-terna-group-financial-results-fy-2024/?utm_source=openai) (https://www.reuters.com/business/energy/greece-impose-windfall-levy-power-producers-august-sept-2024-07-17/?utm_source=openai).

Στον αντίποδα, επιβαρύνθηκαν οι καταναλωτές σε κυμαινόμενα τιμολόγια χωρίς νυχτερινή ζώνη και οι μικρές επιχειρήσεις χαμηλής τάσης που δεν καλύφθηκαν από ενίσχυση το καλοκαίρι. Ειδικά νοικοκυριά με κατανάλωση πάνω από 500 κιλοβατώρες τον μήνα λόγω κλιματιστικών, είδαν αυξημένο ενεργειακό σκέλος 11 έως 21 τοις εκατό σε πραγματικούς όρους τον Ιούλιο με Σεπτέμβριο, σε σύγκριση με τον Ιούνιο.

Πίσω από αυτά, λειτουργεί και η μακροοικονομική αλυσίδα. Οι αιχμές χονδρικής συντηρούν την κληρονομιά υψηλού ενεργειακού κόστους και τροφοδοτούν την αίσθηση ακρίβειας των νοικοκυριών. Η κυβέρνηση επέλεξε μικρό δημοσιονομικό αποτύπωμα σε επιδοτήσεις την περίοδο εκείνη, κάτι που μεν προστατεύει το πρωτογενές πλεόνασμα, αλλά αφήνει περισσότερο βάρος στην πραγματική οικονομία και την ανισότητα κατανάλωσης ενέργειας. Οι επιλογές αυτές, με δεδομένη την ενισχυμένη εποπτεία της ΕΕ στα δημοσιονομικά, είναι σε μεγάλο βαθμό πολιτική ισορροπία ανάμεσα σε βιωσιμότητα προϋπολογισμού και κοινωνική πίεση.

Τα νομικά εργαλεία και τι μπορεί να κάνει η ΡΑΑΕΥ τώρα

Το αναθεωρημένο REMIT του 2024 ενίσχυσε το πλαίσιο κατά της χειραγώγησης στις αγορές ενέργειας. Ο ACER έχει πλέον πιο ισχυρό ρόλο σε διασυνοριακές έρευνες και κοινές αναλύσεις, αλλά η επιβολή κυρώσεων παραμένει στην εθνική αρχή. Στην Ελλάδα, ο νόμος 4001 του 2011 δίνει στη ΡΑΑΕΥ δυνατότητα να επιβάλει πρόστιμα έως και 10 τοις εκατό του ετήσιου κύκλου εργασιών της επιχείρησης για παραβιάσεις της ενεργειακής νομοθεσίας, συμπεριλαμβανομένου του REMIT. Μπορεί επίσης να επιβάλλει προσωρινά μέτρα, να ζητήσει δεδομένα από αγορά και διαχειριστές και να προχωρήσει σε ακροάσεις πριν την απόφαση (https://www.acer.europa.eu/ii51?utm_source=openai) (https://www.dsanet.gr/Epikairothta/Nomothesia/ap326a.htm?utm_source=openai) (https://www.e-nomothesia.gr/energeia/n-4001-2011.html?utm_source=openai).

Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη λεπτομέρεια. Τα διοικητικά πρόστιμα εισπράττονται ως δημόσια έσοδα. Για να υπάρξει «επιστροφή» προς το σύστημα και τους καταναλωτές τύπου clawback, όπως συνέβη στην Ισπανία σε ορισμένες περιπτώσεις, χρειάζεται ειδική κυβερνητική ρύθμιση. Η Ελλάδα έχει προηγούμενο: το 2022 και το 2023 εφαρμόστηκαν μηχανισμοί ανάκτησης υπερεσόδων παραγωγών και προμηθευτών που χρηματοδότησαν το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης με πάνω από 3,25 δισ. ευρώ. Αυτό δείχνει ότι αν η πολιτική βούληση υπάρχει, μπορεί να υπάρξει στοχευμένος μηχανισμός επιστροφών για συγκεκριμένες ώρες αιχμών. Αλλά δεν είναι αυτόματη συνέπεια μιας απόφασης REMIT (https://www.naftemporiki.gr/finance/economy/1472716/ilektriki-energeia-paratasi-ston-michanismo-anaktisis-yperesodon-kai-stin-anastoli-tis-ritras-anaprosarmogis/?utm_source=openai).

Τι αντίκτυπο θα είχε μια υποθετική επιστροφή για το επεισόδιο της 4ης Σεπτεμβρίου; Αν υποθέσουμε ότι οι δύο πιο ακραίες ώρες είχαν καθαρή «υπερτίμηση» 630 ευρώ και όγκο 6 έως 7,5 γιγαβατωρών ανά ώρα, το υπερ-κόστος ανέρχεται σε περίπου 7,6 έως 9,5 εκατομμύρια ευρώ. Αν το διανείμουμε στην οικιακή κατανάλωση ενός μήνα, αντιστοιχεί σε μισό λεπτό ανά κιλοβατώρα περίπου. Για έναν λογαριασμό 300 κιλοβατωρών, αυτό είναι 1,5 έως 1,8 ευρώ. Αν το διανείμουμε σε όλη τη μηνιαία ζήτηση της χώρας, το νούμερο γίνεται πρακτικά αμελητέο για τον μέσο λογαριασμό. Άρα, η ουσιαστική ελάφρυνση χρειάζεται να αφορά πολλές ώρες και μέρες, όχι ένα μόνο επεισόδιο (https://thegreentank.gr/en/2024/10/29/admie-sep2024/?utm_source=openai).

Η «στενωπός» των διασυνδέσεων και ο κανόνας του 70 τοις εκατό

Ένας δεύτερος κρίσιμος παράγοντας, που δεν σχετίζεται με προθέσεις αλλά με φυσικούς και κανονιστικούς περιορισμούς, είναι η διασυνοριακή ικανότητα. Η Ευρώπη έχει θέσει τον κανόνα ότι οι διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς πρέπει να διαθέτουν τουλάχιστον 70 τοις εκατό της ικανότητας των διασυνδέσεων για εμπόριο στην αγορά επόμενης ημέρας και ενδοημερήσια. Ο στόχος είναι να μειωθούν οι «στενώσεις» που κρατούν τις αγορές της νοτιοανατολικής Ευρώπης απομονωμένες σε ώρες έντασης, ώστε να έρχεται φθηνότερο ρεύμα από κεντρικές ζώνες όταν χρειάζεται. Ο ACER έχει τεκμηριώσει ότι το 2024 η συμμόρφωση στο 70 τοις εκατό υπολείπεται σε αρκετά σύνορα, με αποτέλεσμα επίμονες διαφορές τιμών και αιχμές στη ΝΑ Ευρώπη (https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2019/943/2024-07-16/eng?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/news/meeting-70-grid-capacity-rule-could-have-avoided-electricity-price-spikes-south-east-europe).

Στις 4 Σεπτεμβρίου η Ελλάδα ήταν καθαρά εξαγωγική, λόγω υψηλών τιμών στην περιοχή που «τράβηξαν» ενέργεια προς γειτονικές αγορές. Η διασύνδεση με Ιταλία μέσω συνεχούς ρεύματος έχει ονομαστική ικανότητα περίπου 500 μεγαβάτ ανά κατεύθυνση, ενώ με τη Βουλγαρία, μετά την ενίσχυση της γραμμής 400 κιλοβόλτ, τα τεχνικά όρια έχουν ανέβει έως περίπου 800 μεγαβάτ προς Βουλγαρία και 1.350 μεγαβάτ προς Ελλάδα. Οι συνδέσεις με Βόρεια Μακεδονία και Αλβανία είναι μικρότερες. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο τα τεχνικά όρια, αλλά τι «προσφέρεται» ως εμπορεύσιμη ικανότητα σε day ahead. Αν υπήρχαν συντονισμένες εισαγωγές μερικών εκατοντάδων μεγαβάτ στις κρίσιμες ώρες, οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι η τιμή θα έπεφτε κατά εκατοντάδες ευρώ. Με απλά λόγια, όταν οι διασυνδέσεις «στραγγαλίζουν», οι εγχώριοι οριακοί παραγωγοί αποκομίζουν μεγαλύτερη «προσόδου έλλειψης», ενώ οι καταναλωτές πληρώνουν. Τα έσοδα συμφόρησης που εισπράττει ο διαχειριστής μεταφοράς μειώνουν ρυθμιζόμενες χρεώσεις, αλλά αυτό δεν ισοφαρίζει τον πόνο ενός αιχμιακού λογαριασμού (https://thegreentank.gr/2024/09/04/times-reumatos-septembrios/?utm_source=openai) (https://www.reuters.com/business/energy/terna-ipto-sign-2-billion-euro-deal-italy-greece-power-connection-2025-05-12/?utm_source=openai) (https://www.worldenergynews.gr/energeia/articles/564609/admie-i-ayksisi-ton-esodon-apo-tis-diasyndeseis-fernei-meiosi-15-sta-teli-diktyou-to-2025?utm_source=openai).

Pay as clear ή pay as bid; Τι κάνουν οι μεγάλοι της Ευρώπης

Σε αυτή τη συγκυρία, κάποιοι θα σκεφτούν ότι αν αλλάζαμε μηχανισμό τιμολόγησης, ίσως θα έπεφταν οι τιμές. Στην πράξη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μετά από κρίσιμα χρόνια 2021 με 2023, κατέληξε ότι το ενιαίο οριακό μοντέλο, το «pay as clear», πρέπει να διατηρηθεί. Ο εναλλακτικός μηχανισμός «pay as bid», όπου κάθε παραγωγός πληρώνεται την τιμή που προσφέρει, ακούγεται πολιτικά ελκυστικός, αλλά στην πράξη οι συμμετέχοντες στοχεύουν στον αναμενόμενο οριακό, ανεβάζοντας τις προσφορές τους και δεν αποδίδει συστηματικά χαμηλότερες τελικές τιμές. Αυτό που αλλάζει η ΕΕ είναι το μακροπρόθεσμο τμήμα: περισσότερη σταθερότητα τιμών μέσω διμερών συμβολαίων και συμβολαίων διαφοράς, τα λεγόμενα δύο κατευθύνσεων CfDs, και μόνιμη δυνατότητα μηχανισμών ισχύος για ασφάλεια εφοδιασμού. Τα CfDs μειώνουν το κόστος χρηματοδότησης νέων επενδύσεων σε ΑΠΕ και πυρηνικά και σε περιόδους αιχμής επιστρέφουν υπερέσοδα στο σύστημα, άρα δυνητικά σε καταναλωτές. Οι μηχανισμοί ισχύος πληρώνονται από τους λογαριασμούς, αλλά αν σχεδιαστούν σωστά, μειώνουν αιχμές και ακριβές εφεδρείες (https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/electricity-market-design_en?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/10/17/reform-of-electricity-market-design-council-reaches-agreement/?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/21/electricity-market-reform-council-signs-off-on-updated-rules/?utm_source=openai).

Στο επίπεδο της επιβολής κανόνων REMIT, βλέπουμε ότι Γερμανία, Γαλλία και Ισπανία έχουν επιβάλει κυρώσεις την τελευταία πενταετία για χειραγώγηση και παραβιάσεις διαφάνειας. Στη Γερμανία επιβλήθηκαν πρόστιμα σε εταιρείες για χειραγώγηση ενδοημερήσιων εντολών. Στη Γαλλία, η ρυθμιστική αρχή CRE έχει τιμωρήσει παραβάσεις υποχρεώσεων δημοσιοποίησης εσωτερικής πληροφόρησης. Στην Ισπανία, η CNMC επέβαλε υψηλά πρόστιμα και επιπλέον υποχρεώσεις αποζημίωσης του συστήματος σε περιπτώσεις υπερτιμολόγησης στην αγορά τεχνικών περιορισμών. Τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει εργαλειοθήκη που φτάνει μέχρι την επιστροφή οφελών προς την αγορά, πέρα από απλό πρόστιμο στον κρατικό προϋπολογισμό (https://www.bundesnetzagentur.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/DE/2021/20211005_BussgeldMarktmanipulation.html?utm_source=openai) (https://www.cre.fr/actualites/toute-lactualite/le-cordis-de-la-cre-sanctionne-la-societe-engie-en-application-du-reglement-remit.html?utm_source=openai) (https://www.cnmc.es/prensa/sancionador_Naturgy_restricciones_tecnicas_20230727?utm_source=openai).

Η ελληνική γωνία: οικονομία, πληθωρισμός, τράπεζες

Σε ένα οικονομικό περιβάλλον όπου η Ελλάδα προσπαθεί να κρατήσει πρωτογενές πλεόνασμα και να μειώσει σταθερά το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ, οι αιχμές ενέργειας έχουν πολλαπλό κόστος. Πρώτον, συντηρούν την ακρίβεια στην καθημερινότητα. Η ενέργεια έχει μειωθεί από τα ακραία επίπεδα του 2022, αλλά επεισόδια όπως της 4ης Σεπτεμβρίου επανενεργοποιούν την αστάθεια και τρέφουν τις προσδοκίες ακρίβειας. Δεύτερον, η κρατική επιλογή μικρών επιδοτήσεων κρατά δημοσιονομικό χώρο αλλά αφήνει την ιδιωτική κατανάλωση να απορροφήσει το σοκ. Αυτό έχει σημασία για την ανάπτυξη, γιατί η ελληνική οικονομία βασίζεται σε υπηρεσίες και κατανάλωση. Τρίτον, το ύψος των ληξιπρόθεσμων οφειλών προς τους παρόχους ρεύματος, κοντά στα 3,4 δισ., είναι ένας «βαρίδι» που περνάει από τους ισολογισμούς των εταιρειών στο χρηματοπιστωτικό κύκλωμα μέσω factoring και πιστωτικών γραμμών. Αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα των προμηθευτών να προσφέρουν ανταγωνιστικά σταθερά τιμολόγια ή να αυξήσει το κόστος χρηματοδότησης τους, κάτι που τελικά επιστρέφει στον καταναλωτή (https://www.ekathimerini.com/economy/energy/1269851/unpaid-power-bills-soar-40/?utm_source=openai).

Στο μέτωπο των τιμών, η πραγματική ελάφρυνση λογαριασμών στην ΕΕ το 2024 με 2025 προήλθε κυρίως από την πτώση των χονδρικών τιμών φυσικού αερίου και ενέργειας και την αποκλιμάκωση των φορολογικών επιβαρύνσεων. Οι μεταρρυθμίσεις όπως τα CfDs και τα CRM θα «δουλέψουν» περισσότερο μεσοπρόθεσμα, μειώνοντας τη μεταβλητότητα και το κόστος κεφαλαίου νέων έργων, όχι άμεσα κάθε μήνα που ο πελάτης λαμβάνει λογαριασμό. Αυτό σημαίνει ότι το ελληνικό εργαλείο βραχυπρόθεσμα παραμένει ο στοχευμένος εξορθολογισμός της λιανικής, η καλύτερη κάλυψη κινδύνου των κυμαινόμενων προϊόντων και η ενισχυμένη επιβολή του REMIT, ώστε να περιορίζονται τα επεισόδια χειραγώγησης που «γράφουν» στον επόμενο λογαριασμό (https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20240425-3?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/10/17/reform-of-electricity-market-design-council-reaches-agreement/?utm_source=openai).

Διεθνές εμπόριο ενέργειας και η διασύνδεση με την Ελλάδα

Η Ελλάδα δεν είναι ενεργειακό νησί, ακόμη και όταν αισθάνεται «απομονωμένη» στις αιχμές. Οι ροές ηλεκτρισμού διαμορφώνονται από την ευρύτερη εικόνα της ΝΑ Ευρώπης. Το καλοκαίρι 2024, η περιοχή αντιμετώπισε ταυτόχρονα υψηλές θερμοκρασίες, ώρες χωρίς αέρα και περιορισμούς σε διασυνδέσεις. Το αποτέλεσμα ήταν τιμές που συγχρονίστηκαν σε υψηλά επίπεδα, με εξαγωγές και εισαγωγές να ακολουθούν τις διαφορές τιμών. Η συμμόρφωση στον κανόνα του 70 τοις εκατό που επιβάλλει περισσότερη εμπορεύσιμη ικανότητα είναι κρίσιμος δείκτης για το καλοκαίρι 2025. Αν δεν αυξηθούν οι προσφερόμενες ικανότητες, η ΝΑ Ευρώπη θα συνεχίσει να «πληρώνει» premiums σε καύσωνες και άπνοιες (https://www.acer.europa.eu/news/meeting-70-grid-capacity-rule-could-have-avoided-electricity-price-spikes-south-east-europe) (https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2019/943/2024-07-16/eng?utm_source=openai).

Επιπλέον, η αύξηση των εσόδων συμφόρησης του διαχειριστή μεταφοράς βοήθησε στη μείωση ορισμένων ρυθμιζόμενων χρεώσεων το 2025, αλλά αυτό είναι δευτερεύον όφελος σε σχέση με την άμεση επίπτωση μιας ημερήσιας αιχμής. Οι επενδύσεις σε νέες διασυνδέσεις, όπως η δεύτερη γραμμή Ελλάδας με Ιταλία, θα ενισχύσουν τη δυνατότητα ομαλοποίησης τιμών τα επόμενα χρόνια (https://www.worldenergynews.gr/energeia/articles/564609/admie-i-ayksisi-ton-esodon-apo-tis-diasyndeseis-fernei-meiosi-15-sta-teli-diktyou-to-2025?utm_source=openai) (https://www.reuters.com/business/energy/terna-ipto-sign-2-billion-euro-deal-italy-greece-power-connection-2025-05-12/?utm_source=openai).

Τι λένε οι αρχές και οι εταιρείες

Η έκθεση του ACER προκάλεσε διαφορετικές αντιδράσεις. Ο πρόεδρος της ΡΑΑΕΥ τόνισε ότι οι περιπτώσεις που υπέδειξε ο ACER διερευνώνται και ότι αν διέφυγε κάτι από την προηγούμενη έρευνα θα εξεταστεί. Αναλυτικά ρεπορτάζ σημειώνουν ότι η ΡΑΑΕΥ δεν είχε εντοπίσει παρατυπίες νωρίτερα, κάτι που τώρα επανέρχεται στη σκηνή με την ευρωπαϊκή παρέμβαση. Από πολιτικής πλευράς, υπήρξαν επικρίσεις για «σιωπή» υπουργείου και ανεξάρτητων αρχών, με την αντιπολίτευση να κάνει λόγο για καρτελοποίηση της αγοράς. Η εικόνα είναι ότι υπάρχει ολιγοπωλιακή δομή και ανεπαρκής ανταγωνισμός στις κρίσιμες ώρες, όπως αναδεικνύει και ο ACER (https://www.kathimerini.gr/economy/local/563913877/endeixeis-cheiragogisis-tis-ellinikis-agoras-reymatos/?utm_source=openai) (https://www.efsyn.gr/oikonomia/elliniki-oikonomia/490542_aktinografia-tis-aishrokerdeias-sto-reyma?utm_source=openai).

Οι εταιρείες, από τη μεριά τους, προβάλλουν ότι απορρόφησαν μέρος των αυξήσεων στα κυμαινόμενα τιμολόγια, ότι οι μονάδες τους λειτουργούν εντός των κανόνων αγοράς και ότι οι καθετοποιημένες δομές βοηθούν στη σταθεροποίηση των λιανικών τιμών. Η ΔΕΗ επισημαίνει τις επενδύσεις, την ενίσχυση της εμπορίας και τις προσπάθειες για ανταγωνιστικά προϊόντα. Η METLEN, η Elpedison και ο ΗΡΩΝ υπογραμμίζουν τα οφέλη καθετοποίησης και τη δυνατότητα εξομάλυνσης διακυμάνσεων. Η ουσία είναι ότι τα ισχυρά αποτελέσματα στο εννεάμηνο συμπίπτουν με το κρίσιμο τρίμηνο των αιχμών, κάτι που εξηγεί γιατί η κυβέρνηση προσέφυγε σε έκτακτη εισφορά για να στηρίξει επιδοτήσεις (https://www.ppcgroup.com/en/ppc-group/media-center/press-releases/recent/press-releases-2024/november-2024/?utm_source=openai) (https://www.helleniqenergy.gr/en/media/press-releases/3q9m-2024-financial-results?utm_source=openai) (https://www.reuters.com/business/energy/greece-impose-windfall-levy-power-producers-august-sept-2024-07-17/?utm_source=openai).

Ποιοτική ανάγνωση δεδομένων: τι ξέρουμε, τι όχι

Εδώ χρειάζεται λίγη πειθαρχία δεδομένων. Οι ωριαίες τιμές και οι αθροιστικές καμπύλες προσφοράς και ζήτησης της HEnEx για την 4η Σεπτεμβρίου είναι επισήμως διαθέσιμες και επαληθεύονται. Το ημερήσιο μέσο 198 ευρώ και το ωριαίο 942 ευρώ στέκουν, όπως και η εικόνα κενού προσφορών σε μεγάλο εύρος. Οι τιμές TTF φυσικού αερίου που χρησιμοποιούμε ως οριακό κόστος είναι ημερήσιες, όχι ωριαίες, όμως η διαφορά με το 942 είναι τόσο μεγάλη που ακόμη και με αυξημένα κόστη ρύπων και τεχνικά περιθώρια, το συμπέρασμα παραμένει: η τιμή αποσυνδέθηκε από τα θεμελιώδη. Τέλος, η συμμόρφωση στον κανόνα 70 τοις εκατό μετριέται με δείκτες προσφερόμενης ικανότητας ανά σύνορο που δημοσιεύονται από την ENTSO-E, αλλά η πλήρης ανάλυση ώρα προς ώρα απαιτεί πρόσβαση στα granular δεδομένα. Αυτό δεν αναιρεί τη μεγάλη εικόνα που περιγράφει ο ACER για τη ΝΑ Ευρώπη (https://www.enexgroup.gr/web/guest/dam-idm-archive) (https://www.acer.europa.eu/monitoring/electricity_market_integration_2024) (https://www.acer.europa.eu/news/meeting-70-grid-capacity-rule-could-have-avoided-electricity-price-spikes-south-east-europe).

Πώς φτάσαμε εδώ: το μεγαλύτερο πλαίσιο

Δύο τάσεις τέμνονται. Η πρώτη είναι τεχνοκρατική: η ΕΕ, μετά την ενεργειακή κρίση 2021 με 2023, επέλεξε να διατηρήσει το μοντέλο οριακής τιμολόγησης, βελτιώνοντας όμως το «μακρύ σκέλος» με CfDs και μηχανισμούς ισχύος, και ενισχύοντας το REMIT. Η δεύτερη είναι ελληνική: μια ολιγοπωλιακή αγορά, με λίγους μεγάλους παίκτες παραγωγής, περιορισμένη μεταποίηση και ενεργειακό μείγμα που σε ώρες χωρίς ήλιο εξαρτάται από αέριο και υδροηλεκτρικά. Όταν οι διασυνδέσεις δεν επαρκούν, το εγχώριο οριακό κόστος «γράφει» την τιμή. Αν τότε οι προσφορές αραιώσουν σε μεγάλα εύρη τιμών, η αγορά γίνεται ευάλωτη σε άσκηση ισχύος, όπως περιγράφει ο ACER (https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/electricity-market-design_en?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/10/17/reform-of-electricity-market-design-council-reaches-agreement/?utm_source=openai).

Στο ευρύτερο μακροοικονομικό περιβάλλον, η υψηλή ενέργεια ανατροφοδοτεί την ακρίβεια. Στην Ευρώπη, οι οικιακές τιμές ρεύματος το 2024 υποχώρησαν οριακά σε πραγματικούς όρους σε αγορές όπως η Γερμανία λόγω πτώσης χονδρικής και φορολογικών ρυθμίσεων, ενώ στη Γαλλία ανέβηκαν καθώς άλλαζε η τιμολόγηση πυρηνικής παραγωγής. Η Ελλάδα ακολουθεί έναν υβριδικό δρόμο, με στοχευμένες επιδοτήσεις, αλλά χωρίς γενικευμένη ασπίδα, ποντάροντας στην αποκλιμάκωση της αγοράς και στη σταθεροποίηση του ευρώ και του φυσικού αερίου TTF (https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20240425-3?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/21/electricity-market-reform-council-signs-off-on-updated-rules/?utm_source=openai).

Τι ακολουθεί: οδικός χάρτης 12 μηνών

• Κυρώσεις ή όχι; Η ΡΑΑΕΥ έχει ένα 6 έως 12 μηνών παράθυρο για να ολοκληρώσει τις έρευνες στις 14 υποθέσεις. Αν επιβληθούν πρόστιμα, θα είναι σημαντικό αν συνοδευτούν από πρόταση ειδικού clawback για να επιστραφούν πόροι σε καταναλωτές. Διαφορετικά, το μήνυμα αποτροπής θα υπάρχει, αλλά χωρίς άμεση ελάφρυνση λογαριασμών (https://www.dsanet.gr/Epikairothta/Nomothesia/ap326a.htm?utm_source=openai) (https://www.naftemporiki.gr/finance/economy/1472716/ilektriki-energeia-paratasi-ston-michanismo-anaktisis-yperesodon-kai-stin-anastoli-tis-ritras-anaprosarmogis/?utm_source=openai).

• Retail risk management. Οι κανόνες λιανικής πρέπει να ενθαρρύνουν μεγαλύτερη προθεσμιακή κάλυψη στα κυμαινόμενα προϊόντα και καλύτερη ενημέρωση για τα διζωνικά τιμολόγια, ώστε να μειώνεται η έκθεση των νοικοκυριών σε ακραίες ωριαίες αιχμές. Η εμπειρία της Ισπανίας, όπου η νέα φόρμουλα τιμολόγησης PVPC εισάγει μερίδιο προθεσμιακών τιμών για να κόψει τη μεταβλητότητα, είναι διδακτική (https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20231026-1?utm_source=openai).

• Διασυνδέσεις, διαφάνεια και 70 τοις εκατό. Ο δείκτης συμμόρφωσης στη διάθεση ικανότητας πρέπει να ανέβει, ειδικά στα σύνορα Βορρά προς Νότο. Η επιτάχυνση έργων όπως η δεύτερη διασύνδεση με Ιταλία είναι κρίσιμη. Παράλληλα, η διαφάνεια στις αθροιστικές καμπύλες προσφοράς και στις εντολές ενδοημερήσιας αγοράς πρέπει να ενισχυθεί, ώστε οι αρχές να εντοπίζουν έγκαιρα «κενά» στις προσφορές (https://www.acer.europa.eu/news/meeting-70-grid-capacity-rule-could-have-avoided-electricity-price-spikes-south-east-europe) (https://www.reuters.com/business/energy/terna-ipto-sign-2-billion-euro-deal-italy-greece-power-connection-2025-05-12/?utm_source=openai).

• CfDs και μηχανισμοί ισχύος. Η Ελλάδα ήδη χρησιμοποιεί σχήματα σταθερών τιμών για ΑΠΕ. Η επέκταση δύο κατευθύνσεων CfDs με ρητή ρήτρα επιστροφής εσόδων σε περιόδους αιχμών και ένας προσεκτικός μηχανισμός ισχύος που μειώνει τις ακραίες ώρες χωρίς υπερβολική επιβάρυνση λογαριασμών είναι η μεσοπρόθεσμη λύση που προωθεί η ΕΕ (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/10/17/reform-of-electricity-market-design-council-reaches-agreement/?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/21/electricity-market-reform-council-signs-off-on-updated-rules/?utm_source=openai).

• REMIT επιβολή. Πέρα από πρόστιμα, όπου αποδεικνύονται χειραγωγήσεις, η χώρα μπορεί να εξετάσει μοντέλα αποζημίωσης της ζήτησης, όπως σε ισπανικές υποθέσεις αγοράς τεχνικών περιορισμών. Αυτό έχει άμεσο και μετρήσιμο αντίκτυπο στους λογαριασμούς (https://www.cnmc.es/prensa/sancionador_Naturgy_restricciones_tecnicas_20230727?utm_source=openai).

• Μείωση θορύβου. Να αποφεύγουμε την «αλχημεία» με ονομαστικά νούμερα χωρίς αποπληθωρισμό. Όταν λέμε ότι το τιμολόγιο ανέβηκε 2 έως 3 λεπτά, να το συνδέουμε με πραγματικά ποσά σε λογαριασμό 300 ή 500 κιλοβατωρών, γιατί αυτό αντιλαμβάνεται ο πολίτης.

Το συμπέρασμα με μια φράση

Αν οι αγορές δουλεύουν σωστά, οι τιμές ανεβαίνουν στις ελλείψεις αλλά όχι στα ουράνια. Αν οι διασυνδέσεις είναι ανοικτές, οι αιχμές εξομαλύνονται. Αν οι κανόνες επιβολής είναι ισχυροί, η στρατηγική συρρίκνωση προσφορών τιμωρείται. Το καλοκαίρι 2024 στην Ελλάδα είδαμε τον αντίποδα αυτών. Η μπάλα τώρα είναι στη ΡΑΑΕΥ, στο Υπουργείο και στους διαχειριστές: να αυξήσουν τη διαφάνεια, να ενισχύσουν τη διασύνδεση και, όταν χρειάζεται, να επιστρέφουν στους πολίτες ό,τι πληρώθηκε αδικαιολόγητα.

---

Αναφορές εντός κειμένου:

• ACER, Monitoring και case study Ελλάδας, περίοδος 15/6 με 15/9/2024, μεθοδολογία aggregated curves και counterfactuals, και διαβίβαση 14 υποθέσεων στη ΡΑΑΕΥ (https://www.acer.europa.eu/monitoring/electricity_market_integration_2024) (https://www.ekathimerini.com/economy/energy/1286346/eu-sees-power-market-distortions-in-greece/).
• Ρεπορτάζ και δηλώσεις προέδρου ΡΑΑΕΥ για τη διερεύνηση και την προηγούμενη στάση της Αρχής (https://www.kathimerini.gr/economy/local/563913877/endeixeis-cheiragogisis-tis-ellinikis-agoras-reymatos/?utm_source=openai).
• Εξήγηση και επιβολή του αναθεωρημένου REMIT 2024, ρόλος ACER και εθνικών αρχών (https://www.acer.europa.eu/ii51?utm_source=openai).
• Επαλήθευση ωριαίου ρεκόρ 942 ευρώ και ημερήσιου μέσου 198 ευρώ την 4η Σεπτεμβρίου από HEnEx και aggregators (https://www.enexgroup.gr/web/guest/dam-idm-archive) (https://energyineu.com/history.php?date=2024-09-4&utm_source=openai).
• Σύγκριση με κόστος φυσικού αερίου TTF και SRMC CCGT, απόκλιση σε σχέση με 942 ευρώ (https://www.worldenergynews.gr/energeia/articles/566622/akrivoteri-sta-105-95-evro-mwh-i-xondriki-ilektrismoy-stin-ellada-to-2024-sta-81-evro-mwh-i-mesi-timi-stin-evropi?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/news-and-events/news/acers-monitoring-shows-european-gas-markets-avoided-severe-gas-price-volatility-third-quarter-2024?utm_source=openai).
• Τιμολόγια λιανικής ΔΕΗ και επιδοτήσεις Αυγούστου με Σεπτεμβρίου, άνοδος 2 έως 3 λεπτών ανά κιλοβατώρα (https://www.eea.gr/epikairotita-eea/dei-times-reymatos-ioynioy-2024-gia-prasino-kitrino-mple/?utm_source=openai) (https://www.gazzetta.gr/plus/2358252/sta-16391-sents-ana-kilobatora-prasino-timologio-tis-dei-gia-ton-aygoysto?utm_source=openai) (https://www.insider.gr/epiheiriseis/333150/dei-sta-1594-lepta-ana-kwh-prasino-timologio-ton-septembrio-meiosi-3?utm_source=openai).
• Εταιρικά αποτελέσματα ΔΕΗ, METLEN, Elpedison, επιδόσεις 9μήνου 2024 και έκτακτη εισφορά παραγωγών αερίου (https://www.ppcgroup.com/en/ppc-group/media-center/press-releases/recent/press-releases-2024/november-2024/?utm_source=openai) (https://www.metlengroup.com/news/company-news/nine-months-2024-trading-update/?utm_source=openai) (https://www.helleniqenergy.gr/en/media/press-releases/3q9m-2024-financial-results?utm_source=openai) (https://www.reuters.com/business/energy/greece-impose-windfall-levy-power-producers-august-sept-2024-07-17/?utm_source=openai).
• Ληξιπρόθεσμες οφειλές ρεύματος περί τα 3,4 δισ. ευρώ (https://www.ekathimerini.com/economy/energy/1269851/unpaid-power-bills-soar-40/?utm_source=openai).
• Κανόνας 70 τοις εκατό, διασυνδέσεις και συμμόρφωση στη ΝΑ Ευρώπη, τεχνικά όρια συνδέσεων Ελλάδας (https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2019/943/2024-07-16/eng?utm_source=openai) (https://www.acer.europa.eu/news/meeting-70-grid-capacity-rule-could-have-avoided-electricity-price-spikes-south-east-europe) (https://www.reuters.com/business/energy/terna-ipto-sign-2-billion-euro-deal-italy-greece-power-connection-2025-05-12/?utm_source=openai) (https://thegreentank.gr/2024/09/04/times-reumatos-septembrios/?utm_source=openai).
• Μοντέλο pay as clear, ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις CfDs και CRM, γιατί δεν αλλάζει σε pay as bid (https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/electricity-market-design_en?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/10/17/reform-of-electricity-market-design-council-reaches-agreement/?utm_source=openai) (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/21/electricity-market-reform-council-signs-off-on-updated-rules/?utm_source=openai).
• Επιβολή REMIT σε Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία, με σημασία αποζημιώσεων στη ζήτηση σε ορισμένες υποθέσεις (https://www.bundesnetzagentur.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/DE/2021/20211005_BussgeldMarktmanipulation.html?utm_source=openai) (https://www.cre.fr/actualites/toute-lactualite/le-cordis-de-la-cre-sanctionne-la-societe-engie-en-application-du-reglement-remit.html?utm_source=openai) (https://www.cnmc.es/prensa/sancionador_Naturgy_restricciones_tecnicas_20230727?utm_source=openai).