Η ΕΕ ξεχωρίζει τα γονιδιακά επεξεργασμένα τρόφιμα από τα μεταλλαγμένα

Από τον Ιούλιο του 2028, ένα σιτάρι ή μια ντομάτα που έχει «επεξεργαστεί» γενετικά με ψαλίδι DNA θα μπορεί να φτάσει στο ράφι του σούπερ μάρκετ χωρίς την ταμπέλα «γενετικά τροποποιημένο» που ξέρουμε. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε στις 17 Ιουνίου 2026 το τελευταίο πράσινο φως σε ένα νέο πλαίσιο για τις λεγόμενες Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (NGT). Η αλλαγή αφορά άμεσα τι θα καταλήγει στο πιάτο μας, ποιος θα ελέγχει τους σπόρους και πόσο γρήγορα η γεωργία θα προσαρμόζεται στην ξηρασία. Πρόκειται για τη συνέχεια μιας απόφασης που είχε αρχίσει να χαλαρώνει τους κανόνες ήδη τον Ιούνιο (To Brief).

Γιατί δεν είναι «μεταλλαγμένα»

Τα κλασικά μεταλλαγμένα (GMO) φτιάχνονται συχνά εισάγοντας ξένο DNA, ένα γονίδιο βακτηρίου μέσα σε ένα καλαμπόκι, ας πούμε. Οι νέες τεχνικές, με εργαλεία τύπου CRISPR, κάνουν κάτι διαφορετικό. Κόβουν και «διορθώνουν» το ίδιο το DNA του φυτού, χωρίς να προσθέτουν κάτι από αλλού. Το αποτέλεσμα, υποστηρίζουν οι ρυθμιστές, θα μπορούσε να είχε προκύψει και με φυσική μετάλλαξη ή με παραδοσιακή διασταύρωση. Απλώς εδώ γίνεται στοχευμένα και σε χρόνια αντί για δεκαετίες.

Ο νέος κανόνας, που φέρει τον κωδικό (ΕΕ) 2026/1388, μεταφράζει αυτή τη διάκριση σε νόμο. Χωρίζει τα φυτά σε δύο κατηγορίες. Τα NGT-1 είναι όσα κρίνονται «ισοδύναμα με συμβατικά φυτά» βάσει των κριτηρίων που ορίζει ο νόμος. Τα NGT-2 είναι όσα δεν περνούν αυτό το τεστ (EUR-Lex, Cibuslex). Τα πρώτα βγαίνουν από το βαρύ καθεστώς GMO: δεν χρειάζονται την κλασική αδειοδότηση, ούτε υποχρεωτική σήμανση ή ιχνηλασιμότητα στο τελικό τρόφιμο. Τα NGT-2 μένουν εκεί που ήταν και τα μεταλλαγμένα, με αξιολόγηση κινδύνου, άδεια και ταμπέλα (SVT).

Αυτό είναι στροφή 180 μοιρών. Από το 2018, το Δικαστήριο της ΕΕ είχε κρίνει ότι τα προϊόντα σύγχρονης μεταλλαξιγένεσης εμπίπτουν κατ' αρχήν στους αυστηρούς κανόνες των GMO (CURIA). Οκτώ χρόνια μετά, η Ευρώπη λέει ότι μια μεγάλη μερίδα αυτών των φυτών δεν διαφέρει ουσιαστικά από όσα θα προέκυπταν με συμβατική βελτίωση (European Commission).

Πού μετακινείται η διαφάνεια

Η διαφάνεια δεν εξαφανίζεται, αλλάζει σκαλί. Ο καταναλωτής δεν θα βλέπει ένδειξη GMO σε ένα NGT-1 τρόφιμο. Ο αγρότης, όμως, θα την βλέπει νωρίτερα στην αλυσίδα: οι σπόροι NGT-1 πρέπει να φέρουν σχετική ένδειξη και αναγνωριστικό της ποικιλίας, ώστε να ξέρει τι σπέρνει (Cibuslex, The European Post). Και υπάρχει ένα σαφές όριο που δείχνει ότι η αγορά μένει χωρισμένη: η βιολογική γεωργία παραμένει κλειστή για NGT φυτά. Το «bio» δεν ανοίγει σε αυτές τις καλλιέργειες.

Εδώ ζει και η βασική ένσταση. Μικροκαλλιεργητές και περιβαλλοντικές οργανώσεις φοβούνται ότι η ταχύτερη πορεία θα ευνοήσει τις μεγάλες εταιρείες σπόρων, ειδικά αν οι γενετικές αλλαγές κατοχυρώνονται με πατέντες που δένουν τον παραγωγό. Το ακριβές τελικό καθεστώς πατεντών μέσα στον κανονισμό παραμένει ανοιχτό ερώτημα, από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία που συνόδεψαν τη διαπραγμάτευση των κρατών-μελών (Council of the EU).

Το πιο πειστικό επιχείρημα υπέρ είναι η ανθεκτικότητα σε ασθένειες. Η ξηρανθεκτικότητα, ένα σύνθετο χαρακτηριστικό που εξαρτάται από πολλά γονίδια μαζί, είναι πιο δύσκολη υπόσχεση απ' όσο ακούγεται (Breakthrough Institute). Και προσοχή στο χρονοδιάγραμμα: τα ράφια δεν γεμίζουν αύριο. Το πιο «αληθινό» NGT τρόφιμο σήμερα είναι μια γονιδιακά επεξεργασμένη ντομάτα υψηλού GABA στην Ιαπωνία (Dhaka Tribune). Στην Ευρώπη, οι πρώτες εμπορικές καλλιέργειες τοποθετούνται μάλλον προς το 2029 ή 2030, μετά τους εφαρμοστικούς κανόνες και τις εγκρίσεις ποικιλιών (Medgadget).

Η Ευρώπη, δηλαδή, δεν άλλαξε το φαγητό της. Άλλαξε τον κανόνα για το ποιος επιτρέπεται να το φτιάξει. Και το πραγματικό στοίχημα των επόμενων δύο ετών δεν είναι επιστημονικό, αλλά ποιος θα κρατά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας πάνω στους σπόρους που θα σπέρνει η ήπειρος.