Η ΕΕ χαλαρώνει τους κανόνες για γονιδιακά επεξεργασμένες καλλιέργειες

Πριν μπει στο τραπέζι η συζήτηση για το αν θα φάμε «πειραγμένη» ντομάτα, αξίζει να κοιτάξουμε ποιος κρατάει τους σπόρους. Τέσσερις πολυεθνικές, οι Bayer, Corteva, Syngenta Group και BASF, ελέγχουν περίπου τα τρία πέμπτα της παγκόσμιας αγοράς αγροχημικών και περίπου το μισό της αγοράς πατενταρισμένων σπόρων (ETC Group). Πάνω σε αυτή την ήδη συγκεντρωμένη αγορά η Ευρώπη ετοιμάζεται να αλλάξει τους κανόνες της. Εκεί κρύβεται η πραγματική διαμάχη.

Για 25 χρόνια η ΕΕ αντιμετώπιζε κάθε γενετική επέμβαση σε φυτό με το ίδιο βαρύ καθεστώς που έφτιαξε για τους κλασικούς ΓΤΟ. Το 2018 το Δικαστήριο της ΕΕ σφράγισε αυτή τη λογική, κρίνοντας ότι ακόμη και οι σύγχρονες τεχνικές μεταλλαξιγένεσης μπαίνουν, κατ' αρχήν, στο ίδιο αυστηρό πλαίσιο (CURIA). Τώρα οι Βρυξέλλες κάνουν στροφή. Η Επιτροπή κατέθεσε πρόταση κανονισμού το καλοκαίρι του 2023, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τη θέση του λίγους μήνες αργότερα (European Parliament), και το Συμβούλιο συμφώνησε σε διαπραγματευτική εντολή τον Μάρτιο του 2025 (Council of the EU). Η πολιτική κατεύθυνση έχει πια κλειδώσει, ακόμη κι αν το τελικό κείμενο δεν έχει ολοκληρώσει την τυπική του διαδρομή.

Η νομοθετική ντρίμπλα: NGT-1 και NGT-2

Το κλειδί είναι ένας διαχωρισμός σε δύο «κουτιά», και αυτά είναι ρυθμιστικές κατηγορίες, όχι φυσικοί επιστημονικοί τύποι. Τα NGT-1 φυτά, όσα θεωρούνται συγκρίσιμα με αποτελέσματα που θα προέκυπταν φυσικά ή με συμβατική βελτίωση, θα αντιμετωπίζονται σχεδόν σαν συμβατικές καλλιέργειες (EUR-Lex). Τα NGT-2 μένουν κοντά στο παλιό καθεστώς ΓΤΟ, με αξιολόγηση κινδύνου πριν την αγορά.

Η διαφορά με τους παλιούς ΓΤΟ δεν είναι μόνο νομική. Οι κλασικοί ΓΤΟ συχνά συνδέθηκαν με εισαγωγή «ξένου» DNA. Το CRISPR λειτουργεί περισσότερο σαν στοχευμένη επέμβαση σε γνωστό σημείο του γονιδιώματος, χωρίς απαραίτητα να μπει ξένο γονίδιο (Royal Society). «Ακρίβεια» όμως σημαίνει ότι ξέρεις πού στοχεύεις, όχι ότι το αποτέλεσμα είναι αυτόματα απλό ή απόλυτα προβλέψιμο. Η σωστή ερώτηση παραμένει κατά περίπτωση: ποιο φυτό, ποιο χαρακτηριστικό, ποια αλλαγή (National Academies).

Γιατί τώρα: το κενό που άφησαν τα φυτοφάρμακα

Η στροφή δεν είναι τυχαία. Το Farm to Fork έβαλε στόχο να κοπούν έως το 2030 κατά 50% η χρήση και ο κίνδυνος των χημικών φυτοφαρμάκων (EUR-Lex). Όμως ο νόμος που θα τον έκανε δεσμευτικό, ο Sustainable Use Regulation, κόλλησε και η Επιτροπή τον κατέταξε στις αποσύρσεις του προγράμματος εργασίας της για το 2025 (commission.europa.eu). Η νότια Ευρώπη είναι ήδη εκτεθειμένη σε ξηρασία, θερμικό στρες και νέα παράσιτα (EEA). Έτσι η βιοτεχνολογία επιστρατεύεται για να καλύψει το κενό. Αντί να επιβληθούν οριζόντιες μειώσεις εισροών, προωθούνται ποικιλίες που χρειάζονται λιγότερους ψεκασμούς.

Πόσο πραγματικό είναι αυτό; Το πιο ώριμο πεδίο είναι η αντοχή σε ασθένειες, καθώς λιγότερη ευαισθησία σε μύκητες σημαίνει λιγότερα μυκητοκτόνα. Το καθαρότερο παράδειγμα, σιτάρι CRISPR ανθεκτικό στο ωίδιο, παραμένει ερευνητικό, όχι εμπορική ευρωπαϊκή ποικιλία (Nature Biotechnology). Η ξηρανθεκτικότητα, πιο πολύπλοκο πολυγονιδιακό χαρακτηριστικό, είναι ακόμη μακρύτερα από το ράφι (Nature Plants).

Εδώ επιστρέφει η αρχική ερώτηση. Το Κοινοβούλιο ζήτησε πλήρη απαγόρευση πατεντών σε NGT φυτά, φοβούμενο αυξημένο κόστος και νέες εξαρτήσεις για τους αγρότες (European Parliament). Το Συμβούλιο δεν το υιοθέτησε, ζήτησε απλώς μελέτη της Επιτροπής έως το 2026 (Council of the EU). Όσο το ζήτημα μένει ανοιχτό, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν η τεχνική είναι ασφαλής, αλλά ποιος θα ελέγχει τους σπόρους και με ποιους όρους θα τους διαθέτει στον μικρό παραγωγό.