Η ΕΕ αλλάζει γλώσσα: η Τουρκία εταίρος, όχι υποψήφια

Τρεις κορυφαίοι αξιωματούχοι της ΕΕ, η Ύπατη Εκπρόσωπος Κάγια Κάλας με τους Επιτρόπους Μάρτα Κος και Μάγκνους Μπρούνερ, πήγαν στην Άγκυρα στις 30 Ιουνίου, μία εβδομάδα πριν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ που φιλοξενεί η ίδια η Τουρκία στις 7-8 Ιουλίου. Οι Βρυξέλλες έπαψαν να μιλούν τη γλώσσα της ένταξης και μιλούν πλέον ως εταίρος ασφαλείας: συνεργασία ανά τομέα, χωρίς να λυθεί κανένα από τα βαθιά πολιτικά προβλήματα. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, αυτή η μετατόπιση καθορίζει πόση μόχλευση τους μένει.

Η ίδια η ΕΕ πλαισίωσε την αποστολή ως «ανασκόπηση των σχέσεων» σε ένα «ολοένα πιο ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον», χαρακτηρίζοντας την Τουρκία ταυτόχρονα υποψήφια χώρα και σύμμαχο στο ΝΑΤΟ (EEAS). Η ουσία κρύβεται στην ιεράρχηση. Η Τουρκία εμφανίζεται πρώτα ως βασικός εταίρος σε μετανάστευση, ασφάλεια, εμπόριο και συνδεσιμότητα, και μόνο δευτερευόντως ως υποψήφια για ένταξη. Άλλωστε η ένταξη είναι πρακτικά παγωμένη: όσο η Άγκυρα δεν εφαρμόζει το Πρόσθετο Πρωτόκολλο προς την Κυπριακή Δημοκρατία, οκτώ διαπραγματευτικά κεφάλαια δεν ανοίγουν (European Commission). Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει ήδη ονομάσει τη σχέση «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη», δηλαδή ό,τι δεν είναι μια κανονική ενταξιακή πορεία (European Council). Το Ευρωκοινοβούλιο το επισφράγισε στις 17 Ιουνίου, ψηφίζοντας ότι δεν υπάρχουν προϋποθέσεις επανεκκίνησης της ένταξης, αλλά ζητώντας ταυτόχρονα στρατηγική συνεργασία (To Brief).

Τι βάζει η Άγκυρα στο τραπέζι

Η τουρκική πλευρά ήρθε με λίστα ανταλλαγμάτων, όχι με απολογία. Τα φιλοκυβερνητικά μέσα μίλησαν για «μανιφέστο 19 σημείων»: εκσυγχρονισμό της τελωνειακής ένωσης, απελευθέρωση βίζας, ένταξη στο SEPA (τον ενιαίο ευρωπαϊκό χώρο πληρωμών σε ευρώ), επιστροφή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και νέα φόρμουλα κατανομής βαρών στο μεταναστευτικό (Haberler, Sabah). Η αφήγηση που πουλάει ο Ερντογάν στο εσωτερικό είναι απλή: η Ευρώπη έρχεται στην Άγκυρα γιατί τη χρειάζεται, όχι το αντίστροφο.

Και το timing τον βοηθά. Λίγο πριν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, η Τουρκία εμφανίζεται ως ο δεύτερος μεγαλύτερος στρατός της Συμμαχίας, ελεγκτής των Στενών προς τη Μαύρη Θάλασσα και προμηθευτής μιας αμυντικής βιομηχανίας που η Ευρώπη ξαφνικά θέλει (Chatham House, Defense News).

Εδώ μπαίνει η Κύπρος ως ρυθμιστής. Οι μοχλοί της Αθήνας και της Λευκωσίας δεν είναι ίδιοι παντού. Στη βίζα και στη μετανάστευση, όπου η ΕΕ αντιμετωπίζει την Τουρκία ως βασικό εταίρο διαχείρισης ροών από την ευρωτουρκική συμφωνία του 2016 (Council of the EU), η πίεση είναι κυρίως πολιτική. Αλλά η τελωνειακή ένωση χρειάζεται πολιτική εντολή των κρατών-μελών. Και η ευρωπαϊκή άμυνα έχει ήδη κλειστή πόρτα: ο κανονισμός SAFE, το νέο ευρωπαϊκό εργαλείο χρηματοδότησης της αμυντικής βιομηχανίας, αποκλείει καταρχήν εταιρείες τρίτων χωρών, και η Κομισιόν έχει επιβεβαιώσει ότι καμία σχετική συμφωνία με την Τουρκία δεν υπάρχει (EUR-Lex, European Parliament). Η Λευκωσία αποκτά ρυθμιστικό ρόλο όχι επειδή ελέγχει όλη την ατζέντα, αλλά επειδή ελέγχει τα σημεία όπου η συναλλαγή περνά από νομική πράξη ή ομοφωνία.

Η εκκωφαντική απουσία

Το πιο διαφωτιστικό στοιχείο δεν είναι τι μπήκε στο τραπέζι, αλλά τι έμεινε έξω. Το κράτος δικαίου δεν έχει αποσυνδεθεί θεσμικά, αλλά έχει αποσυζευχθεί λειτουργικά. Η ΕΕ κινεί την καθημερινή συνεργασία σε μετανάστευση, ασφάλεια και οικονομία πολύ πιο γρήγορα από τις απαιτήσεις της για δημοκρατία (CEPS, CER). Οι φυλακισμένοι δημοσιογράφοι, οι διωκόμενοι δικηγόροι, η αντιπολίτευση με προφυλακισμένα στελέχη, η ανεκτέλεστη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για τον Οσμάν Καβαλά (HRW), όλα αυτά εμφανίζονται ελάχιστα στην ατζέντα υψηλού επιπέδου. Η Άγκυρα δεν αναγνώρισε δημόσια κανένα τίμημα σε Κυπριακό ή δικαιώματα, και δεν χρειάστηκε.

Αυτό είναι το ερώτημα που μένει ανοιχτό. Η ΕΕ αγοράζει τη στρατηγική χρησιμότητα της Τουρκίας τη στιγμή που τη χρειάζεται περισσότερο. Το τι πληρώνει σε συνοχή, σε αξιοπιστία απέναντι στα δικά της κράτη-μέλη, και σε όσους στην Τουρκία σηκώνουν το κόστος αυτής της «χρήσιμης» σχέσης, δεν το ζυγίζει κανείς στο κοινό ανακοινωθέν.