Δύο άστρα-αδέλφια που εξερράγησαν και τα δύο ως σουπερνόβα

Μια ομάδα αστροφυσικών με επικεφαλής τον Έλληνα Μιλτιάδη Μιχαηλίδη υποστηρίζει ότι εντόπισε κάτι που η θεωρία περίμενε επί δεκαετίες αλλά ο ουρανός δεν είχε δώσει ποτέ καθαρά: το πρώτο υποψήφιο ζευγάρι άστρων που γεννήθηκαν μαζί, σε δυαδικό σύστημα, και πέθαναν και τα δύο σε ξεχωριστές εκρήξεις σουπερνόβα (Nature Communications, Nature Asia).

Τα ίχνη τους βρίσκονται στον αστερισμό των Διδύμων: δύο νέφη αερίου που κάθονται σχεδόν το ένα πάνω στο άλλο. Το ένα, το IC 443, είναι το γνωστό Νεφέλωμα της Μέδουσας. Το άλλο, το πολύ πιο αχνό G189.6+3.3, χανόταν δίπλα του. Για χρόνια φαίνονταν σαν δύο άσχετα υπολείμματα σουπερνόβα, τα κοσμικά συντρίμμια που αφήνει πίσω του ένα άστρο όταν εκρήγνυται στο τέλος της ζωής του. Η δυσκολία δεν ήταν να τα δει κανείς. Ήταν να αποδείξει ότι δεν πρόκειται για οπτική ψευδαίσθηση.

Το πρόβλημα της γειτονιάς

Δύο πράγματα που φαίνονται κοντά στον ουρανό συχνά δεν είναι. Το ένα μπορεί να βρίσκεται δεκαπλάσια απόσταση πιο μακριά, απλώς στην ίδια γραμμή θέασης. Η ερευνητική ομάδα βρέθηκε λοιπόν στη θέση ενός αστυνομικού που καλείται να λύσει μια υπόθεση χωρίς βίντεο της στιγμής του εγκλήματος. Δεν είχε τις εκρήξεις μπροστά της. Είχε δύο παλιά πεδία συντριμμιών και έπρεπε να πείσει ότι ανήκαν στην ίδια οικογένεια, χωρίς κανέναν αυτόπτη μάρτυρα.

Πρώτο στοιχείο, ο τόπος. Τα δύο υπολείμματα βρίσκονται περίπου στην ίδια απόσταση από εμάς και αλληλεπιδρούν με το ίδιο μοριακό νέφος, το ίδιο «σκηνικό» αερίου γύρω τους (Nature Asia). Δεύτερο στοιχείο, ο χρόνος. Οι υπολογισμοί δείχνουν ότι το άστρο του G189.6+3.3 εξερράγη πρώτο, κάπου 20.000 έως 100.000 χρόνια πριν από τον συνοδό του που δημιούργησε το Νεφέλωμα της Μέδουσας (KSL/Reuters). Το διάστημα δεν είναι τυχαίο. Ταιριάζει με το πόσο διαφορετικά «καίνε» δύο πολύ μαζικά άστρα που γεννήθηκαν το ίδιο κοσμικό πρωί.

Το κρίσιμο, όμως, ήταν το τρίτο βήμα: να απαντηθεί η πιο ενοχλητική ερώτηση κάθε ντετέκτιβ. Μήπως είναι σύμπτωση; Η ομάδα έτρεξε στατιστική ανάλυση και προσομοιώσεις για να μετρήσει ακριβώς αυτό. Το συμπέρασμα ήταν ότι μια τέτοια συνύπαρξη, με ίδιο περιβάλλον, ίδια απόσταση και σωστή χρονική σειρά, είναι εξαιρετικά απίθανο να προέκυψε τυχαία (Nature Asia, IFLScience). Για να φτάσουν εκεί, χρειάστηκαν 16 χρόνια δεδομένων ακτίνων γάμμα από το τηλεσκόπιο Fermi, σε συνδυασμό με ακτίνες Χ από το eROSITA. Τόσος χρόνος πήρε για να ξεχωρίσουν δύο παλιές ηχώ μέσα σε ένα χαοτικό κοσμικό φόντο.

Γιατί «υποψήφιο» και όχι «βέβαιο»

Ακριβώς επειδή η απόδειξη παραμένει συμπερασματική, η ίδια η μελέτη κρατά την επιφύλαξη στη λέξη candidate, υποψήφιο ζευγάρι. Ο λόγος είναι συγκεκριμένος. Για το παλαιότερο G189.6+3.3 δεν έχει ταυτοποιηθεί με ασφάλεια το συμπαγές κατάλοιπο που αφήνει μια σουπερνόβα, ο αστέρας νετρονίων ή η μαύρη τρύπα (IFLScience). Υπάρχει μόνο μια αχνή πιθανή πηγή ακτίνων Χ. Δεν έχουμε δηλαδή «φωτογραφήσει» τον δεσμό. Αυτό δεν αδυνατίζει την ιστορία, την κάνει πιο έντιμη.

«Αν και τα περισσότερα μαζικά άστρα γεννιούνται σε δυαδικά συστήματα, δεν είχε εντοπιστεί ποτέ ζευγάρι όπου και τα δύο άστρα εξερράγησαν ως σουπερνόβα αφήνοντας ορατά υπολείμματα», εξηγεί ο Μιχαηλίδης (Free Press Journal / Reuters).

Γιατί μας αφορά; Οι σουπερνόβα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Γαλαξίας γεμίζει με βαριά στοιχεία, το ίδιο υλικό από το οποίο φτιάχνονται πλανήτες και, τελικά, εμείς (To Brief). Ένα διπλό υπόλειμμα σαν αυτό είναι σπάνιο φυσικό εργαστήριο για το πώς δύο μαζικά άστρα ζουν δεμένα μεταξύ τους και πεθαίνουν το ένα επηρεάζοντας τον δρόμο του άλλου (n-tv, Ground News).

Το επόμενο βήμα είναι να δεθεί με ασφάλεια εκείνη η αχνή πηγή ακτίνων Χ με το παλαιότερο νεφέλωμα, και να βρεθούν κι άλλα τέτοια ζευγάρια (TechTimes). Μέχρι τότε, η υπόθεση δεν στέκει πάνω σε μια φωτογραφία της έκρηξης. Στέκει πάνω σε κάτι που κάθε ντετέκτιβ θα αναγνώριζε: τόπος, χρόνος και ίχνη που, όλα μαζί, είναι πολύ βαριά για να τα εξηγήσεις με τη λέξη «σύμπτωση».