Δώδεκα κράτη βάζουν όριο στο εμπόριο των εποικισμών

Στις 8 Σεπτεμβρίου, δώδεκα κράτη (έντεκα ευρωπαϊκά και ο Καναδάς) ανακοίνωσαν μέτρα κατά της οικονομίας των παράνομων, κατά το διεθνές δίκαιο, ισραηλινών εποικισμών στη Δυτική Όχθη. Είναι η ευρύτερη ως τώρα συντονισμένη προσπάθεια δυτικών κυβερνήσεων να μετατρέψουν μια διπλωματική αρχή, ότι οι οικισμοί σε κατεχόμενο έδαφος δεν αναγνωρίζονται, σε τελωνειακούς κανόνες που πιάνουν προϊόντα, τράπεζες και εταιρείες. Η κίνηση έρχεται λίγες μέρες αφότου έκθεση του ΟΗΕ προειδοποίησε ότι οι εκτοπίσεις Παλαιστινίων στη Δυτική Όχθη μπορεί να συνιστούν εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (To Brief).

Η κοινή δήλωση, όμως, είναι πιο αδύναμη απ' όσο δείχνει η φωτογραφία των δώδεκα υπογραφών. Δεν δημιούργησε ενιαίο καθεστώς κυρώσεων· κατέγραψε τρεις ταχύτητες. Μόνο η Βρετανία, η Γαλλία και ο Καναδάς ανέλαβαν ρητή, αλλά μελλοντική, δέσμευση για εθνική απαγόρευση των αγαθών των εποικισμών (Καναδική κυβέρνηση). Μια δεύτερη ομάδα είχε ήδη κινηθεί: η Ισπανία απαγόρευσε τις εισαγωγές από το 2025 (Ισπανική κυβέρνηση, RTÉ) και η Ιρλανδία ψήφισε σχετικό νόμο. Οι υπόλοιπες έξι (Δανία, Φινλανδία, Ισλανδία, Πολωνία, Πορτογαλία, Σουηδία) απλώς «στηρίζουν» ευρωπαϊκά μέτρα ή «εξετάζουν» εθνική δράση. Δεν επέβαλαν τίποτα.

Κατέφυγαν σε αυτό το ετερόκλητο μέτωπο επειδή η ΕΕ κόλλησε. Στην άτυπη σύνοδο των υπουργών Εξωτερικών στις αρχές Σεπτεμβρίου, η Ιρλανδία και η Ισπανία πίεσαν για ενωσιακό περιορισμό, αλλά η Γερμανία και η Ουγγαρία (και, κατά αναφορές, η Αυστρία και η Τσεχία) αρνήθηκαν (Al Jazeera). Οι κυρώσεις κοινής εξωτερικής πολιτικής απαιτούν ομοφωνία· χωρίς αυτήν, οι υποστηρικτές βγήκαν εκτός θεσμών της ΕΕ και έδρασαν ο καθένας με τη δική του διαδικασία.

Ο πυροκροτητής λέγεται E1

Στις 18 Αυγούστου το Ισραήλ άνοιξε διαγωνισμό για 1.234 κατοικίες στο E1, μια έκταση περίπου 12 τετραγωνικών χιλιομέτρων στη Δυτική Όχθη (Peace Now). Το E1 γεφυρώνει τον εποικισμό Μααλέ Αντουμίμ με την Ανατολική Ιερουσαλήμ· αν οικοδομηθεί, κόβει στα δύο τη γεωγραφική συνέχεια ενός μελλοντικού παλαιστινιακού κράτους. Η δήλωση των δώδεκα κατονομάζει ρητά αυτόν τον διαγωνισμό, και το Λονδίνο είπε ότι το σχέδιο πέρασε «κόκκινη γραμμή» (Human Rights Watch). Το E1 δεν είναι η μόνη αιτία (μαζί μετρούν η αυξημένη βία εποίκων και η γενικότερη επέκταση), είναι όμως ο πιο ξεκάθαρος καταλύτης της στροφής από τις κυρώσεις κατά προσώπων στα εμπορικά μέτρα.

Το βρετανικό πακέτο δείχνει και τη φιλοδοξία της πρωτοβουλίας και τα όριά της. Άμεσα, ο ΥΠΕΞ Εντ Μίλιμπαντ επέβαλε νέες κυρώσεις σε «εξτρεμιστές εποίκους» και δήλωσε ότι η κυβέρνησή του θεωρεί πλέον παράνομη την κατοχή και ότι σε τμήματα της Δυτικής Όχθης συντελείται εθνοκάθαρση, μια πολιτική θέση και όχι δικαστικό εύρημα (Ομιλία Μίλιμπαντ). Το βαρύ κομμάτι όμως, απαγόρευση εισαγωγών, υπηρεσιών, χρηματοδότησης και διαφήμισης ακινήτων, δεν ισχύει ακόμη: χρειάζεται έξι έως εννέα μήνες για νομοθετική βάση, ορισμούς, εξαιρέσεις και οδηγίες προς τα τελωνεία (AP). Οι ορατές εισαγωγές ήταν γύρω στα £38 εκατ. το 2025, έναντι εμπορίου περίπου £6 δισ. με το Ισραήλ. Το διακύβευμα δεν είναι ο τζίρος. Είναι το νομικό προηγούμενο.

Η Πράσινη Γραμμή γίνεται τελωνειακός κωδικός

Η νομική λογική των δυτικών είναι ότι η στρατιωτική κατοχή δίνει έλεγχο, όχι κυριαρχία. Η γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου του ΟΗΕ το 2024 έκρινε παράνομη τη συνεχιζόμενη ισραηλινή παρουσία και ζήτησε από τρίτα κράτη να διακρίνουν στις συναλλαγές τους το Ισραήλ από τα κατεχόμενα (Διεθνές Δικαστήριο). Η ΕΕ απαιτεί ήδη να αναγράφεται ότι ένα τρόφιμο προέρχεται από εποικισμό (CJEU Psagot). Ο πραγματικός φόβος του Τελ Αβίβ δεν είναι τα £38 εκατ.: είναι ότι η Πράσινη Γραμμή, το ντε φάκτο όριο του 1967, μετατρέπεται από διπλωματική διατύπωση σε τελωνειακό κωδικό, τραπεζική συμμόρφωση και εταιρικό ρίσκο.

Γι' αυτό η αντίδραση ήρθε στοχευμένα κατά της Βρετανίας, ως ηγέτιδας της πρωτοβουλίας. Ο Ισραηλινός ΥΠΕΞ Γκιντεόν Σάαρ ανακοίνωσε το κλείσιμο του βρετανικού προξενείου στην Ανατολική Ιερουσαλήμ, τον αποκλεισμό Βρετανών από το αμερικανικής ηγεσίας κέντρο στήριξης της Γάζας και τον τερματισμό της βρετανικής εκπαίδευσης παλαιστινιακών δυνάμεων ασφαλείας. Απαγόρευσε επίσης την είσοδο σε δώδεκα Βρετανούς, μεταξύ τους ο Τζέρεμι Κόρμπιν και η Νταϊάν Άμποτ (BBC). Η αντίφαση: τα αντίποινα πλήττουν κυρίως παλαιστινιακούς και ανθρωπιστικούς διαύλους, όχι τους Βρετανούς βουλευτές του εμπορικού μέτρου. Η Ουάσιγκτον δεν παρενέβη· ο Μάρκο Ρούμπιο είπε ότι «προφανώς δεν θα κάνουμε ό,τι έκανε η Βρετανία», κάτι που όμως απέχει από τη στήριξη (Axios).

Και η Αθήνα; Η Ελλάδα δεν υπέγραψε τη δήλωση και δεν ανακοίνωσε δική της απαγόρευση. Ως κράτος της ΕΕ εφαρμόζει τη διαφοροποίηση που στερεί από τα προϊόντα των εποικισμών την προτιμησιακή μεταχείριση, αλλά αυτό δεν είναι εμπορικός αποκλεισμός (Euronews). Είχε συνυπογράψει το 2025 την καταδίκη του E1, όμως μένει εκτός του νέου κύκλου εθνικών μέτρων, επικαλούμενη τη νομιμότητα χωρίς να αναλαμβάνει το κόστος της.

Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι η φωτογραφία των δώδεκα. Είναι αν οι εξαγγελίες αποκτήσουν αυτό που τους λείπει σήμερα: κωδικούς προϊόντων, κανόνες προέλευσης, ποινές και ημερομηνία εφαρμογής. Μέχρι τότε, το μόνο απτό αποτέλεσμα είναι η ισραηλινή αντίδραση, η οποία από μόνη της αποκαλύπτει το βάρος του διακυβεύματος: το Τελ Αβίβ φοβάται τον τελωνειακό κωδικό περισσότερο από τη διακήρυξη.