Χρυσωρυχείο κατέρρευσε στη Κεντροαφρικανική Δημοκρατία: πάνω από 100 νεκροί

Το απόγευμα της 18ης Αυγούστου, σε έναν χειρωνακτικό λάκκο χρυσού στη Ζαμπόγιε, στη δυτική Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, το έδαφος υποχώρησε πάνω σε εκατοντάδες χρυσοθήρες. Δύο μέρες μετά, η ανάσυρση των νεκρών γινόταν ακόμη με τα χέρια: τοπικοί εργάτες, εθελοντές και ο Ερυθρός Σταυρός έσκαβαν, λέγοντας οι ίδιοι ότι η επέμβαση «δεν είναι στο ύψος της καταστροφής» (Guardian, ABC/AP). Πόσοι έμειναν θαμμένοι, κανείς δεν ξέρει.

Ο ασφαλής απολογισμός είναι «πάνω από 100», επιβεβαιωμένος ανεξάρτητα από εθελοντή του Ερυθρού Σταυρού, τοπικούς παράγοντες και στέλεχος μεταλλευτικού σωματείου (France 24). Το «107» που κυκλοφορεί προέρχεται από τον δήμαρχο του καμερουνέζικου Garoua-Boulaï, Amadou Abdon, ο οποίος είπε στο BBC ότι είχαν ανασυρθεί 107 νεκροί, μια προσωρινή τοπική καταμέτρηση και όχι κλειδωμένος κρατικός απολογισμός (BBC). Ο εισαγγελέας της Baboua άνοιξε έρευνα και απέδωσε την τραγωδία στην κατάρρευση πολλών αστήρικτων υπόγειων στοών, σε έδαφος που είχαν ποτίσει οι βροχές (Al Jazeera).

Το ορυχείο βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα από τα σύνορα με το Καμερούν, δίπλα στον ποταμό Kadès, και τραυματίες περνούσαν για περίθαλψη τόσο στην κεντροαφρικανική Baboua όσο και στο καμερουνέζικο έδαφος (RFI). Αυτή η εγγύτητα είναι το καύσιμο μιας ολόκληρης οικονομίας.

Γιατί το σύνορο είναι το κλειδί

Ο χρυσός που βγαίνει από αυτούς τους λάκκους περνά σε τοπικούς συλλέκτες με μετρητά, διασχίζει τα λίγα χιλιόμετρα ως το καμερουνέζικο Garoua-Boulaï, αναμειγνύεται με άλλο μέταλλο και βγαίνει προς τις διεθνείς αγορές έχοντας χάσει κάθε ίχνος της προέλευσής του. Το Ινστιτούτο Μελετών Ασφαλείας (ISS) περιγράφει το Garoua-Boulaï ως «ζωτικό σημείο διέλευσης» για παράνομο χρυσό και διαμάντια, με μεσάζοντες, ένοπλες ομάδες και διεφθαρμένους αξιωματούχους (ISS Africa).

Το μέγεθος αυτής της «εξαφάνισης» χωρά σε έναν αριθμό. Το 2023 το Καμερούν δήλωσε επίσημα εξαγωγές χρυσού μόλις 22,3 κιλά. Την ίδια χρονιά, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατέγραψαν εισαγωγές άνω των 15 τόνων με προέλευση το Καμερούν (EITI). Σχεδόν επτακόσιες φορές περισσότερο χρυσό βγαίνει από τη χώρα απ' όσο μπαίνει στα λογιστικά της βιβλία. Αυτό το χάσμα είναι ο μηχανισμός: το Καμερούν λειτουργεί ως κόμβος διέλευσης και «καθαρισμού» προέλευσης, όπου ο χρυσός αποκτά νέα, νόμιμη εθνικότητα.

Ποιος διηύθυνε το ορυχείο

Η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία έχει, στα χαρτιά, κανόνες: μεταλλευτικό δίκαιο, κάρτες μεταλλωρύχων, αρχεία αγορών, τελωνειακές δηλώσεις, και το 2026 ανακοίνωσε τη δημιουργία «αστυνομίας μεταλλείων» για να ελέγχει τα ορυχεία και τη διακίνηση (Ecomatin). Στις απομακρυσμένες ζώνες, όμως, ένοπλες ομάδες επιβάλλουν οι ίδιες φόρους και τέλη σε μεταλλωρύχους, συλλέκτες και εμπόρους (ISS Africa).

Μία από αυτές είναι η 3R (Επιστροφή, Ανάκτηση, Αποκατάσταση, Retour, Réclamation et Réhabilitation στα γαλλικά), ένοπλη οργάνωση με μακρά παρουσία στη δυτική χώρα, την οποία ΟΗΕ και Amnesty συνδέουν με εκβιαστική είσπραξη προσόδων γύρω από ορυχεία και διαδρόμους μετακίνησης (Amnesty). Σύμφωνα με απόσπασμα της τελικής έκθεσης εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ που αναπαρήγαγε η ισπανική La Razón, από τον Σεπτέμβριο 2024 ως τον Απρίλιο 2025 περίπου 13 ένοπλοι της 3R παρείχαν περιμετρική ασφάλεια σε παράνομη εξόρυξη στη ζώνη Ζαμπόγιε, με χρηματοδότες από τη Μπουρκίνα Φάσο, παραγωγή γύρω στα 15 κιλά χρυσού την εβδομάδα και διακίνηση προς το Καμερούν (La Razón).

Αυτό τεκμηριώνει το σύστημα της περιοχής, όχι ποιος διηύθυνε τον συγκεκριμένο λάκκο που κατέρρευσε. Καμία δημόσια πηγή δεν κατονομάζει ακόμη διαχειριστή· η δικαστική έρευνα άνοιξε ακριβώς για να το εξακριβώσει (Africanews). Το δυστύχημα δεν στέκει μόνο του: τον Ιούνιο, παρόμοια κατάρρευση στο ορυχείο Be-Mbari, κοντά στα ίδια σύνορα, σκότωσε δεκάδες, ενώ ακολούθησαν αντίστοιχα ατυχήματα με νεκρούς και σε άλλα σημεία της χώρας νωρίτερα μέσα στη χρονιά (EWN/AFP).

Το διεθνές εργαλείο για να κοπεί αυτή η αλυσίδα υπάρχει: ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ορίζει ότι χρυσός που απλώς περνά μέσα από ζώνη σύγκρουσης σηκώνει κόκκινη σημαία, όχι μόνο αυτός που εξορύσσεται εκεί (OECD, HRW). Η αδυναμία του είναι απλή: μόλις ο χρυσός λιώσει και αναμειχθεί, δεν μιλά πια από μόνος του. Η απόδειξη μένει στα χαρτιά, και τα χαρτιά είναι πιο αδύναμα από τα κίνητρα.

Πάνω από 100 άνθρωποι θάφτηκαν για μέταλλο που, τη στιγμή που θα φτάσει σε ένα δαχτυλίδι ή σε ένα χρηματιστηριακό θησαυροφυλάκιο, δεν θα κουβαλά κανένα σημάδι ότι υπήρξαν ποτέ. Το χάσμα ανάμεσα στα 22,3 κιλά και στους 15 τόνους είναι ακριβώς ο χώρος όπου εξαφανίζονται μαζί ο χρυσός και οι άνθρωποι που τον βγάζουν.