Άρειος Πάγος: τράπεζες πληρώνουν για ομόλογα «ασφαλή»

Ένας 74χρονος συνταξιούχος στη Λαμία πήγε στην τράπεζά του πιστεύοντας ότι έβαζε τις οικονομίες του σε κάτι κοντινό σε κατάθεση. Κατέληξε να κρατά ομόλογο της Aspis Finance PLC, έναν σύνθετο τίτλο που, όταν ο εκδότης κατέρρευσε, του άφησε σχεδόν μηδενική ανάκτηση κεφαλαίου. Ο Άρειος Πάγος, με την απόφαση 765/2026, απέρριψε την αίτηση αναίρεσης της τράπεζας (το ένδικο μέσο με το οποίο ζητούσε να ακυρωθεί η εις βάρος της απόφαση). Όρθια έμεινε έτσι η αποζημίωση των 140.590,20 ευρώ, σχεδόν όλο το ποσό που είχε τοποθετήσει (SKAI, ieidiseis).

Δίπλα σε αυτή, μια δεύτερη υπόθεση φωτίζει τον ίδιο κανόνα. Στην απόφαση 364/2026, πελάτης στη Θεσσαλονίκη με ιστορικό χρόνων σε απλές και προθεσμιακές καταθέσεις μεταφέρθηκε στο private banking (την εξατομικευμένη εξυπηρέτηση πελατών με μεγαλύτερα κεφάλαια) και τοποθέτησε περίπου 280.000 ευρώ στο ίδιο είδος ομολόγου (Sofokleousin, SKAI). Στέλεχος της τράπεζας του το πρότεινε με επιμονή, σύμφωνα με τη δημοσιευμένη περιγραφή, ως προϊόν με «μηδενικό ρίσκο» και λογική προθεσμιακής κατάθεσης, παρότι το προφίλ του ήταν συντηρητικό (To Pontiki).

Το ομόλογο όμως δεν ήταν ούτε κατάθεση ούτε προϊόν χωρίς ρίσκο. Αγοράστηκε στη δευτερογενή αγορά, εκεί όπου αλλάζει χέρια ένας τίτλος που έχει ήδη εκδοθεί, ήταν μειωμένης εξασφάλισης και είχε πιστοληπτική διαβάθμιση BB, δηλαδή κάτω από το επενδυτικό όριο, στην κατηγορία αυξημένου κινδύνου (S&P Global). «Μειωμένη εξασφάλιση» σημαίνει ότι, αν ο εκδότης χρεοκοπήσει, ο κάτοχος πληρώνεται μετά από όλους τους άλλους πιστωτές, άρα συχνά δεν πληρώνεται καθόλου. Μια κατάθεση, αντίθετα, καλύπτεται στην ΕΕ έως 100.000 ευρώ ανά καταθέτη ανά τράπεζα· ένα ομόλογο δεν έχει καμία τέτοια θεσμική προστασία (European Commission).

Πού περνά η νομική γραμμή

Εδώ βρίσκεται η τομή, και είναι πιο απλή απ' όσο ακούγεται. Το δίκαιο ξεχωρίζει δύο ρόλους. Στην απλή εκτέλεση εντολής, ο πελάτης έχει ήδη αποφασίσει μόνος του και η τράπεζα διεκπεραιώνει· εκεί, το πολύ, ελέγχει αν καταλαβαίνει ένα σύνθετο προϊόν (τον λεγόμενο έλεγχο συμβατότητας). Στην επενδυτική συμβουλή, δίνει προσωπική σύσταση σε συγκεκριμένο πελάτη για συγκεκριμένο προϊόν, και η ευθύνη της βαραίνει (MiFID II). Η διάκριση δεν είναι λεκτική· καθορίζει ποιος φέρει την ευθύνη. Και ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι εδώ η τράπεζα δεν ήταν διεκπεραιωτής: υπέδειξε το προϊόν, το παρουσίασε ως κατάλληλο και ασφαλές και διαμόρφωσε στην πράξη την απόφαση (Radar).

Όταν υπάρχει συμβουλή, η τράπεζα οφείλει κάτι αυστηρότερο: τη μέτρηση του προφίλ με τον έλεγχο καταλληλότητας, δηλαδή στόχους, οικονομική κατάσταση, γνώσεις, εμπειρία και ανοχή κινδύνου του ανθρώπου απέναντι, όχι ενός αφηρημένου «μέσου επενδυτή». Γι' αυτό η υπογραφή στα έντυπα δεν αρκεί για να τη θωρακίσει: μια γενική δήλωση ότι «η επιλογή έγινε ελεύθερα από τον πελάτη» δεν αποδεικνύει ότι ο συγκεκριμένος αποταμιευτής κατάλαβε τι είναι η μειωμένη εξασφάλιση, η διαβάθμιση BB ή η δευτερογενής αγορά (ieidiseis, Patris).

Προσοχή όμως σε αυτό που δεν λένε οι δύο αποφάσεις. Δεν λένε ότι κάθε επένδυση που χάνει αξία γεννά αποζημίωση. Το κρίσιμο δεν ήταν ότι το ομόλογο έπεσε, αλλά ότι ο πελάτης μπήκε επειδή η τράπεζα τον οδήγησε εκεί με ελλιπή ή παραπλανητική ενημέρωση. Αν έλειπε αυτός ο κρίκος, αν ο επενδυτής ήταν έμπειρος, είχε πάρει καθαρή προειδοποίηση ή διάλεξε συνειδητά το ρίσκο για μεγαλύτερη απόδοση, η ζημία από μόνη της δεν θα αρκούσε (To Pontiki, Dnews). Οι αποφάσεις προστατεύουν από παραπλανημένο ρίσκο, όχι από κάθε ρίσκο που δεν βγήκε.

Η διάθεση σύνθετων προϊόντων έχει σαφές οικονομικό κίνητρο: το private banking κερδίζει από προμήθειες διάθεσης, αμοιβές διαχείρισης και, συχνά, κίνητρα από τον ίδιο τον εκδότη του προϊόντος, ενώ τον πυρήνα του κινδύνου τον κρατά ο πελάτης. Δεν είναι θεωρητικό πρόβλημα: η ESMA, ο ευρωπαϊκός επόπτης των αγορών, έχει ανοίξει στοχευμένο έλεγχο ακριβώς για τη σύγκρουση ανάμεσα στην κερδοφορία της διάθεσης και το συμφέρον του μικροεπενδυτή (ESMA).

Οι δύο αποφάσεις δεν αφορούν μόνο δύο ανθρώπους. Γίνονται οδηγός για το τι οφείλει να αποδεικνύει μια τράπεζα σε κάθε εκκρεμή αγωγή αποταμιευτή που βρέθηκε με σύνθετο τίτλο αντί για κατάθεση, και για το πώς οφείλει να τεκμηριώνει από εδώ και μπρος κάθε πώληση στο private banking. Η αλλαγή είναι ουσιαστική: το βάρος της απόδειξης γυρίζει στην τράπεζα. Δεν αρκεί πλέον το υπογεγραμμένο έντυπο· χρειάζεται απόδειξη ότι ο πελάτης κατάλαβε πως αγόραζε ρίσκο, όχι ασφάλεια (Sofokleousin).