Η αρχηγός της AfD δεσμεύεται: έξοδος από τη Σένγκεν

Τον Φεβρουάριο του 2025, η Άλις Βάιντελ, συμπρόεδρος της γερμανικής «Εναλλακτικής για τη Γερμανία» (AfD), είχε πει δημόσια ότι για έξοδο από το ευρώ είναι «πολύ αργά» (ZDF). Στις 23 Αυγούστου 2026, στην καλοκαιρινή συνέντευξη του γερμανικού δημόσιου καναλιού ZDF, μίλησε αλλιώς: «Θα τα κλείσουμε, θα βγούμε από τη Σένγκεν», δήλωσε για τα σύνορα, και υπερασπίστηκε την κομματική γραμμή για επαναφορά εθνικού νομίσματος (t-online, ZDF Faktencheck). Κι επειδή η Γερμανία εγγυάται όσο καμία άλλη χώρα και το ευρώ και την ελεύθερη κυκλοφορία, ακόμη και η κυβερνητική επιδίωξη εξόδου θα προκαλούσε ευρωπαϊκή κρίση πριν προλάβει να ολοκληρωθεί.

Οι δύο εξαγγελίες δεν έχουν την ίδια σαφήνεια. Στη Σένγκεν η δέσμευση ήταν ρητή και προσωπική. Η ζώνη Σένγκεν είναι ο χώρος όπου, κανονικά, περνάς από τη μια χώρα στην άλλη χωρίς συστηματικό έλεγχο ταυτότητας στα εσωτερικά σύνορα, με αντάλλαγμα κοινούς κανόνες στα εξωτερικά. Η Βάιντελ συνέδεσε την έξοδο με το κλείσιμο των συνόρων και επικαλέστηκε τη Θέουτα, την ισπανική πόλη-θύλακα στην αφρικανική ακτή. Το ίδιο το ZDF σημείωσε ότι το παράδειγμα είναι παραπλανητικό, αφού η Θέουτα δεν λειτουργεί ως κανονικό εσωτερικό σημείο της Σένγκεν (ZDF Faktencheck).

Τι μπορεί πράγματι να κάνει μια γερμανική κυβέρνηση

Μια γερμανική κυβέρνηση μπορεί ήδη σήμερα να επαναφέρει προσωρινούς ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα, αν επικαλεστεί σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη. Ο Κώδικας Συνόρων Σένγκεν το επιτρέπει, αλλά ως έσχατο, προσωρινό και αναλογικό μέτρο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Αυτό όμως δεν είναι αποχώρηση. Καθαρή έξοδος μόνο από τη Σένγκεν, με παραμονή στην ΕΕ, δεν προβλέπεται πουθενά: οι Συνθήκες δίνουν μία μόνο ρήτρα αποχώρησης, το άρθρο 50, που αφορά έξοδο από ολόκληρη την Ένωση (EUR-Lex). Οτιδήποτε ενδιάμεσο θα απαιτούσε αναθεώρηση των Συνθηκών με ομοφωνία και των 27 κρατών, δηλαδή το δυσκολότερο φίλτρο της ΕΕ.

Στο ευρώ η εικόνα είναι θολότερη. Η επίσημη, εγκεκριμένη γραμμή του κόμματος είναι σαφής: το εκλογικό πρόγραμμα του 2025 τιτλοφορεί το σχετικό κεφάλαιό του «Η Γερμανία πρέπει να βγει από το ευρωσύστημα», δηλαδή από την ΕΚΤ μαζί με τις εθνικές κεντρικές τράπεζες της Ευρωζώνης, με επαναφορά εθνικού νομίσματος (AfD). Στη συνέντευξη όμως η Βάιντελ απέφυγε καθαρό «ναι ή όχι»: χαρακτήρισε το ευρώ «ασταθές» και «μαλακό νόμισμα», είπε ότι η Γερμανία ήταν καλύτερα πριν από αυτό, αλλά δεν εξήγησε με τι θα το αντικαθιστούσε (Morgenpost). Η τριβή φαίνεται και εσωκομματικά: ο επικεφαλής της AfD στο Ζάαρλαντ, Γιόζεφ Ντερ, δήλωσε ανοιχτά ότι θέλει να παραμείνει το ευρώ και να λειτουργήσει σωστά η Σένγκεν, όχι να εγκαταλειφθούν (Tagesschau).

Η υπεκφυγή αυτή είναι φτηνή: όσο η έξοδος παραμένει νομικά αδιέξοδη, μπορεί να την επικαλείται χωρίς ποτέ να πληρώσει το κόστος της. Γιατί ούτε για το ευρώ υπάρχει ρήτρα εξόδου χωρίς αποχώρηση από την ΕΕ (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Θα χρειαζόταν κατασκευή από το μηδέν: μετατροπή καταθέσεων, δανείων και συμβολαίων από ευρώ σε νέο μάρκο. Και πιθανότατα ελέγχους κεφαλαίων, δηλαδή προσωρινό πάγωμα αναλήψεων και μεταφορών, ώστε να μη φύγουν οι καταθέσεις πριν αλλάξει το νόμισμα (σενάρια εξόδου). Το πρώτο σοκ, προειδοποιούν Γερμανοί οικονομολόγοι, θα ήταν η ανατίμηση του νέου μάρκου, που θα ακρίβαινε τα γερμανικά προϊόντα και θα χτυπούσε τις εξαγωγές (Handelsblatt).

Στέκει τουλάχιστον ο ισχυρισμός ότι «ήμασταν καλύτερα πριν το ευρώ»; Εν μέρει. Οι πραγματικοί μισθοί στη Γερμανία έπεσαν 4% το 2022 και μόλις το 2024 ανέκαμψαν, άρα το κοινό νόμισμα δεν προστάτεψε τα νοικοκυριά από το κύμα ακρίβειας (Destatis). Η άλλη πλευρά όμως είναι βαρύτερη: γύρω στο 55% των γερμανικών εξαγωγών πηγαίνει στην ΕΕ, και το ευρώ αφαιρεί το συναλλαγματικό ρίσκο από την κύρια αγορά της χώρας (Υπ. Οικονομικών Γερμανίας). Η γερμανική εξαγωγική μηχανή μάλλον κέρδισε από το ευρώ περισσότερο απ' όσο έχασε.

Γιατί, λοιπόν, τώρα; Η μεγιστοποίηση δεν κοστίζει όσο η AfD προηγείται και μένει εκτός εξουσίας. Πανεθνικά μετριέται γύρω στο 27% έναντι 22% της CDU, των Χριστιανοδημοκρατών, ενώ στη Σαξονία-Άνχαλτ, όπου ψηφίζουν σύντομα, αγγίζει το 40% (n-tv, To Brief). Η ίδια χτυπά ευθέως τη «Brandmauer», τον άτυπο κλοιό αποκλεισμού που κρατούν γύρω της τα άλλα κόμματα, ως «το πιο αντιδημοκρατικό πράγμα που υπάρχει»· όσο όμως αυτός ο κλοιός την κρατά έξω από την εκτελεστική εξουσία, δεν θα κληθεί ποτέ να εφαρμόσει όσα υπόσχεται (Zeit).

Για την Αθήνα το διακύβευμα είναι πραγματικό. Αν ο ίδιος ο εγγυητής του ευρώ αμφισβητήσει το αμετάκλητο της συμμετοχής, θα ξανανοίξει το ερώτημα «ποιος μένει στο ευρώ» που η Ελλάδα πάλεψε μια δεκαετία να κλείσει, με άμεση πίεση σε ομόλογα και τράπεζες (ΕΚΤ). Στη Σένγκεν, μια μόνιμη γερμανική σκλήρυνση θα φόρτωνε ακόμη περισσότερο τα κράτη πρώτης γραμμής, όπως η Ελλάδα, ως ζώνες ανάσχεσης του μεταναστευτικού.

Το κρίσιμο δεν είναι ότι η AfD θα διαλύσει αύριο το ευρώ ή τη Σένγκεν· δεν έχει ούτε την εξουσία ούτε τον νομικό δρόμο για κάτι τέτοιο. Είναι ότι η ασάφεια τη βολεύει. Όσο μένει εκτός κυβέρνησης, η Βάιντελ πουλά αποφασιστικότητα χωρίς να απαντά στο δύσκολο ερώτημα: αν κυβερνούσε, θα διάλεγε την ανοιχτή ρήξη με την Ευρώπη ή θα αθετούσε την υπόσχεση προς τη βάση της; Για την ώρα δεν χρειάζεται να διαλέξει, κι αυτό ακριβώς είναι το πλεονέκτημά της.