Ο αμερικανικός νόμος κρατά την Τουρκία εκτός F-35

Λίγες μέρες μετά την είσοδο τουρκικών F-16 με ζωντανό οπλισμό στο FIR Αθηνών (To Brief), η ισορροπία ισχύος στον αέρα του Αιγαίου επανήλθε στο προσκήνιο από την Ουάσιγκτον. Δύο αμερικανικοί νόμοι, όχι η διάθεση του Λευκού Οίκου, καθορίζουν αν η Τουρκία θα ξαναμπεί στο πρόγραμμα των μαχητικών F-35. Για την Ελλάδα αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Όσο ισχύει το νομικό φρένο, η Αθήνα μπαίνει πρώτη στη λέσχη των F-35 στην περιοχή και κερδίζει κρίσιμα χρόνια αεροπορικής υπεροχής. Η δήλωση του Μάρκο Ρούμπιο στις 3 Ιουνίου 2026 απλώς το επιβεβαίωσε.

Στην ακρόαση της Βουλής, η βουλεύτρια Ντίνα Τάιτους τον ρώτησε ευθέως για τις πρόσφατες, πιο αισιόδοξες δηλώσεις του Αμερικανού πρέσβη στην Άγκυρα, Τομ Μπάρακ, περί πιθανής τουρκικής επανόδου. Ο Ρούμπιο απάντησε ότι η Τουρκία δεν μπορεί να πάρει F-35 επειδή αγόρασε τους ρωσικούς S-400, ότι το ζήτημα «διέπεται από νόμο» και ότι «αυτή τη στιγμή δεν έχουμε αυτή την επιλογή» (House Foreign Affairs Committee, YouTube). Η σημασία της φράσης δεν είναι ο τόνος. Είναι ότι ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας μετέφερε το θέμα από τη σφαίρα «τι θέλει το δίδυμο Τραμπ-Ερντογάν» στη σφαίρα «τι επιτρέπει ο νόμος που ψήφισε το Κογκρέσο».

Πώς δουλεύει το διπλό κλείδωμα

Το πρώτο κλειδί είναι ο CAATSA, ο νόμος του 2017 που επιβάλλει κυρώσεις σε όποιον κάνει σημαντικές συναλλαγές με τον ρωσικό αμυντικό τομέα. Δεν γράφτηκε για την Τουρκία, αλλά η αγορά των S-400 από τη ρωσική Rosoboronexport ενεργοποίησε το άρθρο του και οδήγησε σε κυρώσεις κατά της τουρκικής υπηρεσίας αμυντικών εξοπλισμών (SSB) το 2020 (Congress, U.S. State Department).

Το δεύτερο κλειδί είναι πιο στοχευμένο. Ο αμυντικός προϋπολογισμός του οικονομικού έτους 2020 (FY2020 NDAA) περιέχει διάταξη που απαγορεύει ρητά τη μεταφορά F-35 στην Τουρκία, εκτός αν ικανοποιηθούν συγκεκριμένες νομοθετικές προϋποθέσεις γύρω από τους S-400 (Congress). Όσο η Άγκυρα κρατά το ρωσικό σύστημα, το Κογκρέσο δένει τα χέρια της εκτελεστικής εξουσίας. Δεν υπάρχει «παράθυρο» προεδρικού διατάγματος, δεν υπάρχει διπλωματική απόφαση που να το ξεκλειδώνει. Για να δοθούν F-35 με τους S-400 στο τουρκικό έδαφος, θα χρειαζόταν το ίδιο το Κογκρέσο να αλλάξει τον νόμο.

Πίσω από το νομικό υπάρχει και το τεχνικό. Το Πεντάγωνο έχει δηλώσει ότι το F-35 δεν μπορεί να συνυπάρχει με μια ρωσική πλατφόρμα συλλογής πληροφοριών όπως ο S-400, γιατί κινδυνεύει να εκθέσει δεδομένα αορατότητας (stealth) και ευαίσθητα συστήματα αποστολής (U.S. Defense Department). Δεν είναι θέμα εμπιστοσύνης. Είναι ότι το πιο ακριβό δυτικό μαχητικό δεν «κουμπώνει» δίπλα σε ρωσικό ραντάρ.

Η αντίφαση που εξηγεί τα πάντα

Εδώ φωτίζεται η απόσταση ανάμεσα στις δύο αμερικανικές φωνές. Ο πρέσβης Μπάρακ, σύμφωνα με τουρκικά ρεπορτάζ, μίλησε για λύση «σε λίγους μήνες» και για «επαληθεύσιμο» τέλος της λειτουργικότητας των S-400, χωρίς όμως αυτές οι προσδοκίες να επιβεβαιώνονται από τα επίσημα πρακτικά (Cumhuriyet, Gazete Oksijen). Ο Ρούμπιο, αντίθετα, περιέγραψε τον τοίχο. Αυτό δεν είναι κακή συνεννόηση μέσα στην αμερικανική κυβέρνηση. Είναι η δομική διαφορά ανάμεσα στη διπλωματία, που μπορεί να καλλιεργεί προσδοκίες, και στη νομοθεσία, που τις δεσμεύει.

Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι πως τα αμερικανικά αρχεία δεν παρέχουν συγκεκριμένη λίστα προϋποθέσεων για το τι ακριβώς συνιστά λύση. Αρκεί η μη ενεργοποίηση των S-400, ή απαιτείται φυσική απομάκρυνσή τους, παύση συντήρησης, απώλεια πρόσβασης σε ραντάρ και ανταλλακτικά; (Congress) Όσο αυτό μένει ασαφές, και όσο τέσσερις θεσμοί (Πεντάγωνο, Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Υπουργείο Οικονομικών, Κογκρέσο) πρέπει να συμφωνήσουν, η τουρκική επάνοδος παραμένει πολιτική υπόθεση, όχι δοκιμασμένος οδικός χάρτης.

Για την Αθήνα, το όφελος είναι θεσμικό, όχι μόνιμο. Δεν χρειάζεται να πείθει κάθε φορά τον Λευκό Οίκο, αρκεί να μένει ενεργό το φρένο του Κογκρέσου. Ο χρόνος που κερδίζει η Ελλάδα εξαρτάται απόλυτα από ένα πράγμα: την αδυναμία της Τουρκίας να βρει μια φόρμουλα, πρακτική αλλά και εσωτερικά βιώσιμη πολιτικά, για να σβήσει από τον χάρτη ένα ρωσικό σύστημα που αγόρασε ως σύμβολο στρατηγικής αυτονομίας.