250 ευρώ μπόνους σε δικηγόρους για εθελούσιες επιστροφές

Μια κοινή υπουργική απόφαση των Θάνου Πλεύρη, Γιώργου Φλωρίδη και Νίκου Παπαθανάση, δημοσιευμένη στο ΦΕΚ στις 30 Ιουνίου, αλλάζει το ποιος και πώς συμβουλεύει νομικά έναν αιτούντα άσυλο στην Ελλάδα. Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) βγαίνουν από το κάδρο, η δωρεάν νομική καθοδήγηση περνά αποκλειστικά σε δικηγόρους ειδικού μητρώου, και εισάγεται ένα πρόσθετο ποσό 250 ευρώ που καταβάλλεται όταν ο αιτών επιλέξει και ολοκληρώσει την εθελούσια αναχώρησή του από τη χώρα. Το πρόβλημα είναι ότι η ίδια υπηρεσία που υποτίθεται πως εξηγεί ουδέτερα σε έναν άνθρωπο τα δικαιώματά του αμείβεται περισσότερο όταν εκείνος επιλέξει τη μία, συγκεκριμένη έκβαση: την αποχώρηση.

Ας δούμε τους αριθμούς όπως τους παραθέτει το κείμενο της ΚΥΑ. Η βασική αμοιβή για μια συνεδρία νομικής καθοδήγησης, ατομική ή ομαδική, ορίζεται στα 160 ευρώ συν ΦΠΑ (Protothema). Το πρόσθετο ποσό των 250 ευρώ συν ΦΠΑ αφορά αιτούντες που υπάγονται στη διαδικασία συνόρων και οι οποίοι, μέσα σε δύο μήνες από τη συνεδρία, υποβάλλουν αίτηση εθελούσιας αναχώρησης (in.gr). Και εδώ είναι η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά: το μπόνους δεν πληρώνεται με την υποβολή της αίτησης, αλλά με την ολοκλήρωση της αναχώρησης (News247, Ethnos). Δηλαδή δεν αμείβεται η ενημέρωση, αμείβεται το αποτέλεσμα της επιστροφής. Και είναι μεγαλύτερο από την ίδια τη βασική αμοιβή της συνεδρίας.

Μια «καθοδήγηση» με κλειδωμένα χέρια

Για να καταλάβει κανείς γιατί ο νομικός κόσμος αντέδρασε, πρέπει να δει τι επιτρέπεται να κάνει ο δικηγόρος μέσα σε αυτή τη συνεδρία, και κυρίως τι δεν επιτρέπεται. Σύμφωνα με τις διατάξεις όπως παρατίθενται, ο αιτών μπορεί να θέσει μόνο διευκρινιστικές ερωτήσεις, εφόσον αυτές δεν περιλαμβάνουν εξιστόρηση των προσωπικών του περιστατικών (News247). Η καθοδήγηση δεν περιλαμβάνει προετοιμασία για τη συνέντευξη, σύνταξη υπομνημάτων, εξατομικευμένη στρατηγική ή ενέργειες εξ ονόματος του αιτούντος, ενώ ο δικηγόρος δεν έχει καν πρόσβαση στα στοιχεία του φακέλου.

Αυτοί οι δύο περιορισμοί μαζί ανατρέπουν τη λογική του άσυλου. Στο άσυλο η ουσία κρίνεται ακριβώς από το ατομικό: τους λόγους δίωξης, την ευαλωτότητα, τα συγκεκριμένα γεγονότα. Ένας δικηγόρος που δεν βλέπει τον φάκελο και δεν ακούει την ιστορία δεν μπορεί να πει με επάρκεια αν μια υπόθεση είναι αδύναμη ή αν, αντίθετα, κρύβει βάσιμο φόβο επιστροφής. Το ενωσιακό πλαίσιο, η Οδηγία 2013/32/ΕΕ, κατοχυρώνει ρητά την πρόσβαση του νομικού συμβούλου στις πληροφορίες του φακέλου και ένα αποτελεσματικό ένδικο μέσο (EUR-Lex). Το δικαίωμα σε πραγματική νομική συνδρομή παραμένει τυπικά στο χαρτί, αλλά κινδυνεύει να αδειάσει στην πράξη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Ο πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών Δημήτρης Βερβεσός κατήγγειλε ότι η ρύθμιση μετατρέπει τους δικηγόρους σε φορείς αντιμεταναστευτικής πολιτικής αντί για υπερασπιστές του εντολέα τους (in.gr). Η παράταξη Εναλλακτική Παρέμβαση χαρακτήρισε την ΚΥΑ «όνειδος» και κάλεσε τους συλλόγους να μη συνεργαστούν στην εφαρμογή της, επικαλούμενη και την παρουσία υπαλλήλων του υπουργείου στις συνεδρίες (Pentapostagma).

Γιατί τώρα

Το μέτρο δεν πέφτει από τον ουρανό. Από τις 12 Ιουνίου ισχύει στην Ελλάδα ο εθνικός νόμος που εφαρμόζει το νέο ευρωπαϊκό Σύμφωνο, ψηφισμένος μόνο με τις ψήφους της ΝΔ (To Brief). Το υπουργείο Μετανάστευσης έχει παρουσιάσει το πλαίσιο ως εργαλείο για «αυστηρότερους και αποτελεσματικότερους μηχανισμούς επιστροφής», με άμεση έκδοση απόφασης επιστροφής μετά από απόρριψη ασύλου (migration.gov.gr). Η ίδια η Κομισιόν εντάσσει την εθελούσια επιστροφή ως «αναπόσπαστο μέρος» ενός κοινού συστήματος επιστροφών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Πίσω από όλα υπάρχει ένας αριθμός που εξηγεί την πίεση: στην ΕΕ, μόλις περίπου ένας στους τέσσερις με απόφαση επιστροφής όντως επιστρέφει (Ευρωκοινοβούλιο). Το μπόνους των 250 ευρώ είναι, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μια μικρή προσπάθεια να κλείσει αυτό το κενό εκτέλεσης, μεταφέροντας την πίεση στον πιο απροσδόκητο κρίκο: τον δικηγόρο του ίδιου του αιτούντος.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν λύνεται με δηλώσεις. Πόσες συνεδρίες έγιναν, πόσοι επέλεξαν να φύγουν, με τι διερμηνεία και με τι κατανόηση των όσων εγκατέλειψαν; Κανένας δημόσιος μηχανισμός καταγραφής ή παραπόνων δεν έχει προβλεφθεί ειδικά για αυτή τη διαδικασία. Μέχρι να υπάρξουν αυτά τα στοιχεία, η μόνη βεβαιότητα είναι ότι η αμοιβή του συμβούλου γέρνει προς τη μία πλευρά του ζυγού.