150.000 δολάρια για να περάσεις το Ορμούζ: η ΕΕ κυρώνει το Ιράν, αλλά το πρόβλημα είναι το προηγούμενο

150.000 δολάρια για μία και μόνο διέλευση. Τόσα φέρεται να πληρώνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα δεξαμενόπλοιο για να περάσει τα Στενά του Ορμούζ (Mehr, Reuters/BOE Report). Τα ποσά παραμένουν ανεπιβεβαίωτα και η Τεχεράνη τα ονομάζει «χρεώσεις για υπηρεσίες πλοήγησης και ασφάλειας», όχι διόδια (Euronews/Reuters). Όπως κι αν λέγονται, αλλάζουν τον κανόνα. Αν περνάς πληρώνοντας, η διέλευση έπαψε να είναι δικαίωμα και έγινε προνόμιο.

Είχαμε ήδη δει την Ευρώπη να σχεδιάζει την αποναρκοθέτηση του Ορμούζ μέσω της ναυτικής επιχείρησης «Ασπίδες» (To Brief). Στις 8 Ιουνίου ήρθε το επόμενο βήμα. Η ΕΕ εφάρμοσε για πρώτη φορά ένα ολοκαίνουργιο καθεστώς κυρώσεων αφιερωμένο αποκλειστικά στην ελευθερία ναυσιπλοΐας. Στόχος μπήκε η Διοίκηση Hormozgan του Ναυτικού των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC, το επίλεκτο ένοπλο σώμα που ελέγχει το ιρανικό καθεστώς) και δύο αξιωματούχοι, ο Mohammad Akbarzadeh και ο Hamid Hosseini (CNA, JNS). Η νομική βάση είχε στηθεί στις 22 Μαΐου, όταν ο Κανονισμός 2026/1164 τροποποίησε προηγούμενο πλαίσιο ώστε να καλύπτει «ενέργειες που υπονομεύουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας» (CSSF). Αξίζει να σημειωθεί τι είναι αυτά τα μέτρα και τι όχι. Είναι πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και απαγόρευση εισόδου. Δεν είναι άδεια για νηοψίες, συνοδείες ή αποναρκοθέτηση (Eastern Herald).

Πώς ένα δικαίωμα γίνεται άδεια

Στην πράξη, η Τεχεράνη απαιτεί τρία πράγματα: αίτηση στοιχείων, προέγκριση φορτίου και πληρωμή. Αυτό ακριβώς ανατρέπει τον κανόνα.

Σε διεθνή στενά όπως το Ορμούζ ισχύει το λεγόμενο δικαίωμα διέλευσης (transit passage): τα πλοία περνούν ελεύθερα, συνεχώς και γρήγορα, με προστασία ισχυρότερη από την απλή «αβλαβή διέλευση» των χωρικών υδάτων (UNCLOS). Το παράκτιο κράτος μπορεί να προτείνει διαδρόμους κυκλοφορίας, αλλά μόνο μέσω του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO) και χωρίς να εμποδίζει στην πράξη τη διέλευση (IMO).

Το Ιράν εκμεταλλεύεται μια ρωγμή. Υπέγραψε την UNCLOS το 1982, αλλά δεν την κύρωσε ποτέ. Υποστηρίζει λοιπόν ότι το δικαίωμα διέλευσης δεν το δεσμεύει και ότι ισχύει το στενότερο καθεστώς της αβλαβούς διέλευσης (UN Treaty Collection, Lawfare). Η δυτική θέση απαντά ότι το δικαίωμα έχει γίνει εθιμικό δίκαιο, δηλαδή δεσμεύει ακόμη και όσους δεν υπέγραψαν.

Το προηγούμενο που τρομάζει τη Σιγκαπούρη

Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ότι αύριο όλα τα στενά θα βάλουν διόδια. Είναι ότι αν το Ορμούζ λειτουργήσει με ανεκτή, επιλεκτική πρόσβαση, ασφαλιστές και ναυλωτές μαθαίνουν ένα μάθημα: στα κρίσιμα περάσματα, η διέλευση εξαρτάται από τον ισχυρότερο παράκτιο δρώντα. Η αμερικανική Υπηρεσία Ενεργειακής Πληροφόρησης (EIA) κατατάσσει ως κρίσιμα ενεργειακά σημεία συμφόρησης το Ορμούζ, το Bab el-Mandeb, τη Μάλακα, το Σουέζ και τα Στενά του Βοσπόρου (EIA). Το Bab el-Mandeb έδειξε ήδη ότι αρκούν οι απειλές: πάνω από 100 επιθέσεις των Χούθι ανάγκασαν εμπόριο 60 και πλέον χωρών να αλλάξει δρομολόγιο (MARAD). Δεν είναι τυχαίο που η Σιγκαπούρη έσπευσε να τονίσει ότι η διέλευση από τη Μάλακα «δεν είναι προνόμιο ή διόδιο» που παραχωρεί ένα παράκτιο κράτος (AsiaOne).

Υπάρχει και το αντεπιχείρημα. Το Ορμούζ είναι ειδική περίπτωση, με πόλεμο, ιρανική αμφισβήτηση της UNCLOS και έναν πολύ συγκεκριμένο μηχανισμό του IRGC. Η Μάλακα έχει τρία παράκτια κράτη με κοινό συμφέρον να μείνει ανοιχτή, ενώ τα Στενά του Βοσπόρου διέπονται από το ειδικό καθεστώς της Συνθήκης Montreux (S&P Global).

Η ελληνική διπλωματία έχει ήδη κινηθεί. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης συνέδεσε τη στάση της χώρας με την υπεράσπιση της UNCLOS και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο συνδρομής (Newsbeast). Η λογική είναι απλή: η ίδια αρχή που η Αθήνα προβάλλει για την Ανατολική Μεσόγειο, ότι οι μονομερείς ενέργειες στη θάλασσα δεν παράγουν δίκαιο, δοκιμάζεται τώρα στον Κόλπο. Η μετατροπή της «Ασπίδες» από αποστολή παρακολούθησης σε ενεργό ρόλο αποναρκοθέτησης θα χρειαζόταν πάντως ομοφωνία και των 27 (EEAS).

Το πρόβλημα είναι ότι οι κυρώσεις παγώνουν λογαριασμούς, δεν ανοίγουν στενά. Όσο οι παρακάμψεις μέσω αγωγών μένουν, κατά τη LSEG, «επαυξητικές, όχι μεταμορφωτικές» (LSEG), η Δύση επιβάλλει συμβολικό κόστος χωρίς να αλλάζει το πεδίο. Και κάθε μέρα που το Ορμούζ λειτουργεί ως διάδρομος επί αδείας, η απάντηση στο ερώτημα «ποιος ελέγχει τη θάλασσα» δεν γράφεται στα δικαστήρια. Γράφεται στα τιμολόγια των 150.000 δολαρίων που κατατίθενται στα σημεία ελέγχου του IRGC.