100 εκατ. δολάρια χωρίζουν την UNRWA από την κατάρρευση

Ο Αντόνιο Γκουτέρες ζήτησε από τα κράτη να καλύψουν επειγόντως ένα κενό 100 εκατ. δολαρίων στον προϋπολογισμό της UNRWA (Al Jazeera). Μιλάμε για την υπηρεσία του ΟΗΕ που λειτουργεί σαν δημόσιο σύστημα υγείας, παιδείας και πρόνοιας για περίπου 6 εκατομμύρια Παλαιστίνιους πρόσφυγες. Το ζήτημα δεν είναι λογιστικό. Είναι ότι σχολεία, κλινικές και σίτιση εκατομμυρίων ανθρώπων χρηματοδοτούνται σαν μόνιμος έρανος και όχι σαν σταθερό ταμείο, κάτι που δίνει στους μεγάλους δωρητές μοχλό πάνω στην ίδια την επιβίωσή τους.

Τι σημαίνει το κενό στην πράξη

Η υπηρεσία έχει ήδη μπει σε καθεστώς επιβίωσης. Από τον Ιανουάριο έκοψε κατά 20% τις ώρες παροχής υπηρεσιών, μείωσε μισθούς σε μέρος του παλαιστινιακού προσωπικού και κρατά κενό 15,5% στις διεθνείς θέσεις. Ο υπηρεσιακός επικεφαλής υποστηρίζει ότι εξοικονομήθηκαν 175 εκατ. δολάρια μέσα στο 2025 μόνο για να αποφευχθούν μαζικές απολύσεις (Arab News). Η υπηρεσία μπήκε στο 2026 με έλλειμμα περίπου 222 εκατ. δολαρίων, μέσα σε ένα σύστημα που ήδη έμενε 1,3 δισ. κάτω από τις ανάγκες του το 2024 (Le Monde, UN Working Group).

Για να καταλάβει κανείς τι διακυβεύεται, αρκεί η κλίμακα. Το 2024, η UNRWA παρείχε σχεδόν 10,5 εκατ. ιατρικές επισκέψεις και εκπαίδευσε πάνω από 240.000 παιδιά. Παράλληλα, στήριξε πάνω από 330.000 ανθρώπους με κοινωνική προστασία και απασχολεί συνολικά πάνω από 30.000 εργαζόμενους (UN Working Group). Στη Γάζα ειδικά, έδωσε επισιτιστική βοήθεια σε περίπου 1,9 εκατ. Παλαιστίνιους. Παραμένει επίσης ο μεγαλύτερος πάροχος πρωτοβάθμιας φροντίδας, με περίπου 80.000 ιατρικές πράξεις την εβδομάδα και συστήματα νερού για πάνω από 1 εκατ. ανθρώπους (UNRWA Situation Report 226). Τα 100 εκατ. είναι το ποσό που χωρίζει αυτή την ήδη συρρικνωμένη υπηρεσία από ακόμη βαθύτερες περικοπές.

Γιατί μια αμερικανική απόφαση κρατά όμηρο ολόκληρο σύστημα

Εδώ κρύβεται η δομική αδυναμία. Ο τακτικός, υποχρεωτικός προϋπολογισμός του ΟΗΕ καλύπτει μόνο 84,3 εκατ. δολάρια έναντι βασικού προγράμματος 880,2 εκατ. (UN Annual Report). Όλα τα υπόλοιπα είναι εθελοντικές συνεισφορές. Αυτό σημαίνει ότι όποιος βάζει πολλά χρήματα αποκτά, στην πράξη, δύναμη πίεσης.

Οι ΗΠΑ ήταν επί δεκαετίες ο μεγαλύτερος δωρητής, και εκεί φαίνεται καθαρά η κλιμάκωση. Το 2018 η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ έκοψε πλήρως τη χρηματοδότηση, χαρακτηρίζοντας την υπηρεσία «irredeemably flawed», δηλαδή ανεπανόρθωτα ελαττωματική (US State Department). Η χρηματοδότηση επανήλθε το 2021 με όρους. Το 2024, όμως, το Κογκρέσο απαγόρευσε με νόμο κάθε πληρωμή προς την UNRWA μέχρι το τέλος του οικονομικού έτους 2025 (Congress H.R. 2882). Από περιστασιακό εργαλείο πίεσης, η αμερικανική αποκοπή έχει πλέον παγιωθεί σε σταθερή πολιτική γραμμή.

Οι Ευρωπαίοι κινήθηκαν αντίστροφα. Μετά το πάγωμα του Ιανουαρίου 2024 από 16 δωρητές, που αντιστοιχούσαν σε περίπου 51% του αναμενόμενου εισοδήματος, σχεδόν όλοι πλην των ΗΠΑ είχαν επιστρέψει ως τον Ιούλιο. Καθοριστική ήταν η ανεξάρτητη έκθεση Colonna, που εντόπισε ζητήματα ουδετερότητας αλλά κατέγραψε ότι το Ισραήλ δεν είχε προσκομίσει επαρκή στοιχεία για τον ισχυρισμό ότι σημαντικός αριθμός υπαλλήλων ανήκει σε τρομοκρατικές οργανώσεις (Atlantic Council). Τον Οκτώβριο 2025, το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι τα στοιχεία δεν αρκούσαν για να αποδειχθεί έλλειψη ουδετερότητας της υπηρεσίας ως οργανισμού (UN ICJ).

Η επιστροφή τους όμως δεν έκλεισε την τρύπα. Το 2024 η UNRWA συγκέντρωσε 1,4 δισ. δολάρια, το δεύτερο υψηλότερο ποσό στην ιστορία της, και παρ' όλα αυτά έμεινε βαθιά ελλειμματική (UN Annual Report). Η ΕΕ διοχέτευσε 82 εκατ. ευρώ στον προϋπολογισμό της υπηρεσίας για το 2025 συν 30,2 εκατ. ανθρωπιστικής βοήθειας (EEAS). Δεν αρκεί για να καλυφθεί το κενό ενός δωρητή του μεγέθους της Ουάσιγκτον.

Δύο ταμεία, μία σύγκρουση

Η ιστορία δένει με το ερώτημα που έμεινε ανοιχτό στο άδειο ταμείο του Board of Peace, του αμερικανικού σχήματος για την ανοικοδόμηση της Γάζας (To Brief). Εκεί το ερώτημα ήταν ποιος πληρώνει για να ξαναχτιστεί η Γάζα αύριο. Εδώ είναι ποιος πληρώνει για να μην καταρρεύσει σήμερα ο μηχανισμός που κρατά τους ανθρώπους ζωντανούς. Αν το δεύτερο διαλυθεί, το πρώτο μένει χωρίς κοινωνική βάση πάνω στην οποία να πατήσει.

Και η ζημιά δεν θα σταματούσε στα σύνορα της Γάζας. Η Ιορδανία, ο Λίβανος και η Συρία φιλοξενούν ήδη εκατοντάδες χιλιάδες Παλαιστίνιους πρόσφυγες. Μια κατάρρευση του δικτύου της UNRWA θα πολλαπλασίαζε τις πιέσεις σε αυτές τις εύθραυστες χώρες, ανοίγοντας ένα κενό σταθεροποίησης στην Ανατολική Μεσόγειο που ούτε η ΕΕ ούτε κανένα σχέδιο «ανοικοδόμησης» είναι έτοιμο να καλύψει.